4-1-4- روش‌های به کارگیری عناصر تصویری گذشته به شکلی نوین81
4-1-5- گرافیک ایران در رابطه با غرب82
4-2- هویت
4-2-1- مفهوم هویت85
4-2-2- اهمیت هویت86
4-2-3- بحران فرهنگی انسان معاصر86
4-2-4- هویت ایرانی87
4-2-5- نقش هویت در گرافیک ایران90
4-2-6- ارتباط میان هویت و زیبایی در گرافیک91
4-2-7- نقطه نظرات اساتید صاحب نام پیرامون موضوع هویت ایرانی92
نتیجه‌گیری99
منابع101
کارعملی105
چکیده انگلیسی
فهرست تصاویر
تصویر1-3- مهر ساسانی، با نقش شیر و گوزن، جنس عقیق، موزه آذربایجان16
تصویر2-3- مهر مسطح ساسـانی، با نقش شاهین، عقیق،موزه آذربایجان 16
تصویر3-3- مهر ساسانی با نقش شیر بالدار،کتابخانه ملی پاریس16
تصویر4-3 مهر ساسانی، با نقش غزال دو سر، موزه بریتانیا16
تصویر5-3- مهر ساسانی، بانقش گوزن نشسته، مجموعه جکس16
تصویر6-3- مهر ساسـانی، بانقش سـواری که با مار چند سر می جنگد، مجموعه شخصی16
تصویر7-3- مهر ساسانی با نقش شیر بالدار،کتابخانه ملی پاریس16
صویر8-3- مهر ساسـانی با نقش بال، موزه بریتانیا16
تصویر9-3- سنگ محکوک، تصویرآمیخته از سر انسان و سرشیر، مجمـوعه شخصی17
تصویر10-3- سنگ محکوک، تصویر نخجیرگاه، موزه بریتانیا17
تصویر11-3-مهر ساسانی با نقش حیوان افسانه ای، ازجنس عقیق17
تصویر12-3 لوح گلین ساسانی، با نقش مرغابی، موزه بریتانیا17
تصویر13-3 مهر ساسـانی با نقش شیر نشسته، ‌کتابخانه ملی پاریس17
تصویر14-3سنگ محکوک ساسانی با نقش 5 آهوکه یک سردارند، موزه بریتانیا17
تصویر15-3 مهر مسطح ساسانی با نقش خورشید و ماه، عقیـق، موزه آذربایجـان17
تصویر16-3 سنگ محکوک، با نقش میترا و اسب بالدار، کتابخانه ملی پاریس17
تصویر17-3 مهر ساسانی، تزئین با حروف معروف به رمز سنگ لاجورد ، مجموعه وس هان18
تصویر18-3 مهرساسانی، با نقش شتـر18
تصویر19-3 مهر ساسانی با نقش تکرار شونده سر عقاب به شکل دایره18
تصویر20-3 مهر ساسانی، با نقش جانور شاخ دار در دو سوی درخت خرما18
تصویر21-3 مهـر ساسـانی با نقش شیر نشستـه، محل نگهداری کتابخانه ملی پاریس18
تصویر22-3 مهر ساسـانی، بانقش طـاووس18
تصویر23-3 مهر ساسانی که نیمتنه مردی را نشـان می دهد، مجمـوعه وس هان18
تصویر24-3 مهر ساسانی با نقشی شبی قوچ، کروی ازعقیق خاکستری، مجموعه وس هان18
تصویر25-3 مجموعه مهر های ساسانی با نقش پرنده ، چهار پایان و مهر نوشته ها19
تصویر 26-3 لوح گچی با نقش گراز ، دامغان ، سده های 5 و6 میلادی، موزه تهران21
تصویر 27-3 لوح گچی با نقش خرس، تیسفون ، سده ی6 میلادی ، موزه برلین21
تصویر 28-3-لوح گچبری تزئینی ، بانقش دو بال برافراشته ، موزه برلین21
تصویر 29-3- تندیس گچی، سر اسب، موزه برلین21
تصویر30-3- نقش دو بال برآمده22
تصویر31-3-نقش تنه قوچی که از میان دو بال برآمده و نواری بر گردن دارد، کاخ کیش22
تصویر32-3- چهار لر خان ، صحنه شکار پیروز شاه ، سده ی5 میلادی ، موزه بریتانیا22
تصویر33-3- دشت ورامین ، تزئین گچی دیواری ، موزه برلن22
تصویر34-3- نقش برجسته گچی با نقش سیمرغ، هنر های اسلامی برلین22
تصویر35-3- لوح گچبری شده با نقش طاوس ، تیسفون موزه برلن24
نقش36-3- بشقاب سیمین ساسانی ، ورهام در حال شکار شیر، موزه بریتانیا25
نقش37-3- بشقاب سیمین ساسانی ، ورهام در حال شکار شیر، موزه بریتانیا25
نقش38-3- فیروز آباد قسمتی از نقش پیروزی اردشیر یکم نیم تنه پادشاه، سده ی 6 م25
نقش39-3-نقش رستم ، تاج گیری اردشیر یکم در حال سواره، سده سوم میلادی25
نقش40-3- نقش رستم قسمتی از شاپور یکم : فیلیپ عرب نیمه دوم سده سوم25
نقش41-3- پیکر بزرک شاپور اول25
نقش42-3- نقوش روی پارچه، خروسی که هاله‌ای بر سر دارد، سده 6 و 7 میلادی، واتیکان25
نقش46-3- پارچه با نقش قوچ، به رنگ آبی تیره، سبز بنفش و نخودی، موزه منسوجات لیون25
نقش43-3- دستبافت دیوارکوب مصری، تقلید از پرنیان ساسانی25
نقش44-3- دستبافت با نقش دو پر نده روبه روی هم، تقلید از پرنیان ساسانی28
نقش45-3- پرنده ای به شکل هندسی، سده ی 7 و 8 میلادی، واتیکان28
نقش47-3- پارچه لباس بانقش سر گراز، سده 7و6 م، آستانا (ترکستان چین)، موزه دهلی27
نقش48-3- پارچه لباس بانقش طاوس، سده 7 م، افراسیاب27
تصویر49-3- بشقاب نقره‌ای با نقش یک گربه سان، بخشی مطلا، موزه ارمیتاژ30
تصویر50-3- شرابدان با نقش پرنده، جنس نقره، بخشی مطلا، موزه هنرهای زیبای بوستون30
تصویر51-3- گلدان بانقش پرنده شکاری و آهوی شکار شده موزه ارمیتاژ30
تصویر52-3- تنگ نقره ای با روکش طلا، بانقش عقاب یا پرنده شکـاری، موزه آذربایجـان30
تصویر53-3- بشقاب نقرهای با نقش عقاب از روبه رو، اواخر ساسانی، مجموعه استاکلت30
تصویر54-3- بشقاب نقره، ورهرام در حال شکار گراز، 390 تا 240میلادی، موزه ارمیتـاژ31
تصویر55-3- بشقاب نقره، شکار کردن آهو توسط شیرموزه ارمیتاژ31
تصویر56-3- بشقاب نقره با نقش بز کوهی، برجسته کاری وکنده کـاری شده، موزه ارمیتـاژ31
تصویر57-3- بشقاب نقره با نقش شاپور سوم در حال شکـار پلنگ، 388-383 م، موزه ارمیتـاژ31
تصویر58-3- گلدان با نقش فلامینگو و درختان نیلوفر، موزه دولتی برلین31
تصویر59-3- بشقاب نقره ، با نقش بزکوهی نشسته، نقره و بخشی مطلا، موزه ارمیتـاژ31
تصویر60-3- جام ساسانی که با نقش چهار رامشگر تزئین شده است، سده 6 م ، موزه تهران31
تصویر61-3- ساغر، سر غزال ، سده 5 و 4 میلادی، مجموعه شخصی31
تصویر62-3- تندیس شاپور دوم، نقره‌ی طلاکاری شده4 میلادی، موزه متروپلیتن31
تصویر63-3- تندیس برنزی یکی از شاهان ساسانی یا رستم موزه‌ی لوور31
تصویر64-3- ظرف نقره ای، سده ی هشتم میلادی، موزه‌ی بریتانیا، متاثر از هنر ساسانی31
تصویر65-3-کوزه ای از جنس نقـره، با نقش زن و پرنده 6 میلادی موزه‌ی بریتانیا31
تصویر66-3- ظرف نقره ای با نقش پرنده‌ی دم بلند ایرانی موزه‌ی بریتانیا31
تصویر67-3- ظرف نقره ای، سده‌ی سوم ب.م، موزه‌ی بریتانیا31
تصویر68-3- کوزه ای از جنس نقره با نقش دختر رقصنده سده ی6 میلادی، موزه تهران31
تصویر69-3- ظرف نقره ای با نقش شکار قوچ، سده‌ی پنجم ب.م.، موزه ی متروپولیتن32
تصویر70-3- بشقـاب نقره‌ای با نقش صحنه شکـار، موزه آذربایجان32
تصویر71-3- ظرف سیمین فلزکاری، آغاز دوره اسلامی در بردارنده سبک ساسانی32
تصویر72-3- ابریق نقره با نقش شتر بالدار، بخشی مطلا موزه ارمیتا32
تصویر73-3- ظرف سیمین، فلزکاری ساسانی یا آغاز اسلامی32
تصویر74-3- نقش دو قوچ بر روی کاسه سیمین، از نگارگری آغازین32
تصویر75-3- تنگ نقره ای که با شیر های متقاطع تزئین شده اند موزه بییلیو تک ناسیونال پاریس33
تصویر76-3- بخش مرکزی بشقاب بانقش سیمرغ نشسته، چهار پنجم میلادی موزه ارمیتاژ33
تصویر77-3- صفحه نقره کنده کاری شده با نقش سیمرغ، قطر20 سانتی متر33
تصویر78-3- بافته ابریشمی با نقش سیمرغ، سده‌ی 2و3 هجری، موزه هنرهای تزئینی پاریس33
تصویر79-3-کاسه سیمین‌، نقش سیمرغ و صحنه شکار، اواخر سده ی6 میلادی، موزه ارمیتاژ52
تصویر80-3- بشقاب نقره‌ای بـا نقش سیمرغ، بخشی مطلا، سده ی2و3 هجری، موزه بریتانیا52
تصویر81-3- ابریق نقره‌ای با نقش سیمرغ، سده‌ی 6م، بخشی مطلا، موزه‌ی ارمیتاژ52
تصویر82-3- نقش برجسته گچی با نقش سیمرغ، سده ی7و8 م، محل نگهداری موزه بریتانیا53
تصویر83-3- پارچـه ساسانی بـا نقش سیمرغ، موزه هنرهای تزئینی پاریس53
تصویر84-3- بشقاب با نقش سیمرغ، بـرنز، سده‌ی 7م، قطر: 26.1 س م، موزه‌ی اسمیتسونیان53
تصویر85-3- پارچـه سـاسـانی بـا نقش سیمرغ53
تصویر86-4- طاق بستان، نقش سیمرغ بر روی لباس خسرو پرویز، حدود600 میلادی53
تصویر86-4- سیمرغ، حـجاری شده در طاق بستان، بر حاشیه ی لباس سوارکار زره پوش54
تصویر 88-3- بشقاب با نقش زنی سوار بر اژدهای بالدار، سده‌ی 8 م، موزه‌ی متروپولیتن58
تصویر 89-3- بشقاب سیمین با نقش نوازنده سوار بر اژدها، سده 9م، موزه ارمیتـاژ58
تصویر 90-3- بشقاب سیمین ساسانی، ورهام در حال شکار شیر، موزه بریتانیا63
تصویر 91-3- بشقاب سیمین ساسانی، ورهام در حال شکار شیر، موزه بریتانیا63
تصویر92-3- پارچه ساسانی، با نقش اسب بالدار، سده‌ی6-7 م، آنتی نوئه، موزه اوور63
تصویر93-3- صفحه نقره، کنده کاری شده ، با نقش شکار قوچ، مجموعه دپارتن اوکس، واشنگتن63
تصویر94-3- اثرمهر ساسانی، با نقش اسب بالدار64
تصویر95-3- اثر مهر ساسانی با نقش اسب بالــدار، جنس عقیق، مجموعه وس هان64
تصویر96-3- بشقاب ساسانی با روکش طلا، موزه آذربایجان64
تصویر97-3- نقش دو جوان به همراه دو اسب بالدار، 5 یا 6 م، موزه متروپولیتن64
تصویر98-3- ابرق مفرغی به سبک ساسانی با نقش نوازندگان و اسب بالدار، بعد دوران ساسانی64
تصویر99-3- بشقاب نقره با نقش شاه ساسانی در حال شیر، موزه ارمیتاژ64
تصویر100-3- ساغر به شکل سر اسب، سده 7و6میلادی سینسینای64
تصویر101-3- سر اسب، ناحیه کرمان، سده چهارم میلادی موزه لوور64
تصویر102-3- بشقاب ساسانی با نقش گردونه ماه، کنده کاری شده، بخشی مطلا، موزه ارمیتاژ64
تصویر103-3- مهر مسطح ساسانی با نقش گاو کوهاندار، نوشته پهلوی، موزه آذربایجان64
تصویر104-3- مهر مسطح ساسانی با نقش گاو کوهاندار، جنس عقیق، موزه آذربایجان66
تصویر105-3- مهر مسطح ساسانی با نقش گاو کوهاندار، موزه بریتانیا67
تصویر 106-3- زیور زرین مینایی و مرصع با نقش گریفون، قطر 4 سانتی متر، موزه لوو69
تصویر107-3- قسمتی ازجعبه جواهر با نقش گریفون، عاج ، موزه چارتوریسکی69
تصویر108-3- ابرق طلا بانقش گریفون وگیاهی، مرصع، دیرسن مورس کانتون واله، سوئیس69
تصویر109-3- پیکره مفرغی، پایه تخت، به شکل شیر دال مجموعه استاکت70
تصویر110-3- بشقاب نقره ای با نقش سیمرغ، سده 6 و 5 م، موزه هنرهای اسلامی برلین70
تصویر111-3- مهر ساسانی با نقش موجود خیالی، موزه آذربایجان70
تصویر112-3-تنگ سیمین با نقش گریفون، سده هفتم یا هشتم میلادی70
س
تصویر 114-3- بشقاب ساسانی، با نقش شکار کردن شیر، موزه ارمیتاژ76
تصویر115-3- بشقاب نقره ساسانی، با نقش سوارکار کماندار در حال شکار شیر، موزه ارمیتاژ76
تصویر116-3- قسمتی از بشقاب نقره ساسانی، با نقش شیر محتضر76
تصویر117-3- قسمتی از جام ساسانی با نقش شیر بالدار، سده 6 و 7 میلادی، کانزاس سیتی77
تصویر118-3- قسمتی از بشقاب نقره ای با روکش طلا، با نقش شکار شیر، موزه آذربایجان77
تصویر119-3- قسمتی از بشقاب نقره‌ای، ورهام در حال شکار شیر، موزه بریتانیا77
تصویر120-3- ابریق ساسانی، مرصع، با نقش دوشیر روبروی هم همراه با تزئینات گیاهی77
تصویر121-3- قسمتی از نقوش روی پارچه ساسانی، نقش شیر بالدار78
تصویر122-3- قسمتی از بشقاب سیمین ساسانی با نقش شیر محتضر78
تصویر 122-3- مهر ساسانی با نقش گوپت شاه، کتابخانه ملی پاریس79
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1-تعریف مسئله
بی تردید طراح گرافیک ایرانی در پهنه فرهنگی تاریخی خود وارث سرمایه عظیمی ‌‌از نقشمایه‌هاست، این نقوش در همه دوران، بنای عظیمی‌‌از خاطره قومی‌‌بصری برای ما می‌‌سازد. اگر مسئله هویت را برای هنر سرزمین‌مان ضروری بدانیم از مهمترین راهکارهای کامیابی در این مهم استفاده‌ی صحیح از این گنجینه‌هاست. و از آنجایی که هنر ساسانی سهم بسزایی از آن هویت عظیم را در خود داشته، برای استمرار یا تکامل این موفقیت نیاز به تحلیل و پژوهش روشمند احساس می‌شود. بنابراین جستار حاضر با عنوان تحلیل بصری نقش مایه‌های اساطیری ساسانی و نمود آن در گرافیک ایران (طراحی پوستر) با هدف رشد هویت درآثارگرافیکی انجام گرفته است.
1-2- ضرورت و اهمیت تحقیق
آثار به جای مانده در ایران حاوی باورهای اسطوره‌ای و اندیشه‌های دینی و فرهنگی می‌باشد. شاید به توان گفت مستندترین مدارک برای بازسازی باورها و اعتقادات، آثار به جای مانده از آن دوره می‌‌باشد که بعضاً با کمترین تغییراتی به دست ما رسیده‌اند مروری اجمالی بر آثار هنری دوره ساسانی حکایت از آن دارد که هنرمندان آن عصر پیام‌های متنوعی را در قالب صحنه‌های گوناگون برای مخاطبانی که از دست ساخته‌های وی استفاده کرده اند خلق نموده است.
مهرها، نقوش برجسته، سکه ها، پارچه‌ها و یا گچبری‌های بر جای مانده از آن عصر همگی پیام خاصی را به مخاطب القاء می‌‌کنند که در طیف گسترده‌ای ازمفاهیم سیاسی، اجتماعی، دینی، اساطیری و…. قابل بررسی می‌‌باشند. شناخت و آگاهی بیشتر ما از جوامع گذشته تا اندازه ای وابسته به بررسی و بازخوانی دقیق مفاهیمی‌‌است که به صورت صحنه‌های متنوع بر روی آثار هنری این دوره تجلی یافته اند از این رو در این پژوهش تمام تلاش بر این است با بررسی نقوش اساطیری ساسانی و جمع آوری باورهای اساطیری بتوانیم مجموعه‌ای از نقوش را در کاربرد گرافیک امروزی عرضه نمائیم.
در راستای این پژوهش پس از معرفی اجمالی جامعه و هنر ساسانی به بازشناسی مفاهیم اساطیری ایرانی و غیر ایرانی که بر روی آثارشان نمایش داده شده اند پرداخته شده است.
1-3- سوالات تحقیق
1- نقوش ساسانی بر اساس کدام اسطوره‌ها شکل گرفته است؟
2- از کدام حیوانات در نقشمایه‌های ساسانی استفاده شده است؟
3- در شکل‌گیری نقشمایه‌های ساسانی آیا جنیه‌های مذهبی تاثیرگذار بوده است؟
4- چگونه می‌توان نقوش مربوط به گذشته را درگرافیک امروز به کار برد و دچار کهنگی نشد ؟
5- نقوش اساطیری ساسانی در گرافیک امروز ایران در چه مضمونی بیشتر به کار رفته است؟
6- کاربست نقوش اساطیری ساسانی چه مزایایی برای هویت گرافیک امروز ایران دارد؟
1-4- فرضیه
1- به نظر میرسد جنبه‌های تصویری پرندگان اسطوره‌ای ساسانی،بیشتر از سایر نقوش این دوره بر گرافیک معاصر تاثیرگذاشته است.
2- به نظر میرسد با استفاده از نقشمایه‌های ساسانی می‌‌توان به گرافیکی با هویت ملی، مخاطب پسند و تاثیر گذار دست یافت.
1-5 اهداف اصلی و فرعی
هدف اصلی: بررسی نقشمایه‌های ساسانی و میزان اهمیت آنها در معرفی و هویت ایرانی در طراحی پوستر و همچنین بررسی رابطه‌ی مفهومی‌‌نقوش ایرانی و چگونگی درک و فهم آن توسط مخاطب.
هدف فرعی: استفاده از نتایج به دست آمده برای طراحی پوستر با ویژگی‌های خلاق، ماندگار و مرتبط با موضوع.
1-6- روش تحقیق- روش جمع آوری اطلاعات
روش انجام تحقیق بر مبنای ماهیت: توصیفی- تحلیلی
روش جمع آوری مطالب از منابع کتابخانه ای، اینترنتی و میدانی(مشاهده آثار و اشیاء) است. سرانجام این پایان نامه بر اساس استخراج مطالب از پژوهش‌های گذشته تنظیم شده است.
1-7-کاربردتحقیق
این رساله در 4 فصل به بررسی موجودات اساطیرکهن ساسانی و همچنین نقش این موجودات در آثار و اشیاء می‌پردازد. از قدیم الایام هنرمندان تصورات انسان ها را از دنیای خیالشان به تصویر درمی آوردند. موجودات خیالی نیز که انعکاسی از برداشت های مثبت و منفی انسان از خود و دنیای پیرامون هستند در اشکال گوناگون بازنمایی شده‌اند. امید است که با توجه به سیر پایان نامه در جمع آوری و معرفی نقوش اساطیری این دوره و ارائه نمونه‌های کاربردی درگرافیک امروزی به توان مجموعه‌ای مفید به ادبیات رشته افزود.
1-8- پیشینه تحقیق
طبق بررسی‌های انجام شده این گونه استنباط می‌شود که نقوش ایرانی به ویژه عهد ساسانی از جایگاه والایی برخوردار هستند و مطمئناً چنین تمدن عظیمی با ارزش‌های بصری و ویژگی های منحصر به فرد می‌تواند منبع مناسبی برای طراحان گرافیک باشد. در دهه‌های اخیر تحقیق درمورد نقشمایه‌های این دوره مورد توجه حوزه‌های مختلف دانشگاهی و علمی‌‌قرار گرفته‌است و بنابر اهمیت موضوع، پایان‌نامه‌ها، مقالات و کتاب های زیادی در رابطه با نقوش ساسانی به رشته تحریر در آمده است که به اختصار ذکر می‌‌شود. با بررسی پایان نامه های مرتبط و مقالات، با کمتر موضوعی در رابطه با تاثیرگذاری نقوش اساطیری ساسانی بر گرافیک ایران برمی‌خوریم. بنابراین این ضرورت احساس می شد تا با تحلیل و پژوهش در مورد نقوش اساطیری این دوره مجموعه ای مفید به ادبیات این رشته اضافه نمود. وامید است تا به توان با اطلاعات جمع آوری شده به مقوله هویت سازی در طراحی پوستر کمک کرد.
• پایان نامه‌ها

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1- رضا جهانفرد، بررسی عناصر نماد در نقش برجسته‌های ساسانی، و تاثیر آن بر گرافیک امروز ایران، کارشناسی ارشد ارتباط تصویری، دانشگاه هنر تهران، 1375.
2- احمد منتظری، بررسی نمادهای دینی در نقش برجسته‌های ساسانی، کارشناسی ارشد نقاشی دانشگاه هنر تهران، 1378.
3- مریم رضایی، بررسی نقوش اساطیری در مهرهای دوره ساسانی، کارشناسی ارشد باستانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، پاییز90.
4- نرگس قدوسی، چرایی و چگونگی استفاده از نقوش سنتی در گرافیک معاصر، کارشناسی ارشد ارتباط تصویری، دانشگاه آزاد، واحد تهران مرکز، 1388.
5- مرضیه پیروزی، نقش باورهای فرهنگی ساسانی در طرح پارچه این دوره، کارشناسی ارشد، پژوهش هنر، دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز، بهمن1390.
6- رودیا بنائی، خاستگاه نقوش موجودات تخیلی در هنر دوران ساسانی،کارشناسی ارشد صنایع دستی، دانشگاه هنر تهران، شهریور1386.
7- زهره عباسی شهرستانی، بررسی باستان شناختی نقوش حیوانی، در مهرهای ساسانی مجموعه (نیری) موزه ملی، کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه هنر تهران،1390.
8- ایمان زکریایی کرمانی، بررسی نقوش اساطیری در منسوجات ساسانی کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه هنر تهران، 1385.
9- مهدی حق شناس، بررسی نقوش انسانی اساطیری ایران و کاربرد آن در گرافیک محیطی کارشناسی ارشد ارتباط تصویری، دانشگاه هنرهای تجسمی‌‌آزاد اسلامی،1390.
10- ندا داوری، بررسی نمادهای حیوانی ایران در نشانه‌های گرافیکی معاصر،کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشکده هنر دانشگاه سیستان و بلوچستان،1390.
11- سمانه ارجمند، تحلیل جنبه‌های تصویری پرندگان اساطیری دوره ساسانی و تاثیر آن در گرافیک معاصر ایران، کارشناسی ارشد ارتباط تصویری، دانشکده هنر شاهد، 1389.
12- معصومه حقانی، مفاهیم نمادین در نگاره‌های ساسانی و کاربرد آن در انتقال معنا در گرافیک امروز، کارشناسی ارشد ارتباط تصویری دانشکده هنر، 1388.
• مقالاتی که در این زمینه نوشته شده
1- محمد ریاضی، فاطمه ابوترابی، نقش سیمرغ، نشریه طراحی گرافیک ایران- نشان، شماره نوزدهم، بهار 1388.
2- دکتر مهناز شایسته فر، اشرف موسوی لر، بررسی تطبیقی نگاره‌های منسوجات ساسانی و آل بویه(قرن4 هجری/10م) از نظر مبانی هنرهای ایرانی- اسلامی، جلوه هنر، دو فصلنامه پژوهشی، فرهنگی و هنری، دانشگاه هنر دانشگاه الزهرا(س)، شماره22،1382.
3- علیرضا شاه محمدی، تزئینات تاقچه‌های گچی در کاخ‌های ساسانی بیشاپور.
4- دکتر پرویز ورجاوند، سخنی چند درباره آثار معماری ساسانی در ماورالنهر، مجله‌ی هنر و مردم، شماره 150،1352.
5- دکترجمشید آزادگان، باورها، کارکرد و خاستگاه اساطیر، کتاب ماه هنر، فروردین و اردیبهشت1381.
6- ستارخالدیان، تاثیر هنر ساسانی بر سفال دوران اسلامی، باستان پژوه، سال دهم، شماره 16، بهار1387.
7- نصرت الملوک مصباح اردکانی، مطالعه‌ی تاثیر نقش مایه‌های گچبری دوره ساسانی بر نقوش گچبری دوره ساسانی، دو فصلنامه هنرهای تجسمی‌‌نقش‌مایه، سال اول، شماره دوم، پاییز و زمستان1387.
8- افسانه مولایی، سمیه چراغعلی گل، قرینگی در نقوش ساسانی، نشریه اطلاع راستی و کتابداری « کتاب ماه هنر »، شماره 162، اسفند1390.
9- عباس رضایی نیا، بازتاب هنر سیاست و مذهب ایرانی در نقوش بر جسته صخره‌ای دوران اشکانی و ساسانی، جامعه شناسی و علوم اجتماعی « مطالعات ملی »، شماره 36 (علمی‌‌– پژوهشی )زمستان1387.
10- شهره جوادی، فریدون اورزمایی، سنگ نگاره‌های ساسانی، اطلاع رسانی و کتابداری « کتاب ماه هنر » شماره 151، فروردین1390.
11- توماس هونیگ، مترجم حسین بختیاری، بشقاب سیمین ساسانی، نشریه تاریخ بررسی‌های تاریخی مرداد و شهریور 1356- فروردین1390.
• کتاب‌های نوشته شده و ترجمه شده در این زمینه
1- رمان گیرشمن، مترجم: بهرام فره وشی، هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، انتشارات علمی‌‌و فرهنگی چاپ دوم، 1370.
2- جان هینلز، مترجم: ژاله اموزگار و احمد تفضلی، شناخت اساطیر ایرانی، انتشارات چشمه، تهران، 1388.
3- ولادیمیر لوکونین، مترجم: دکتر عنایت الله رضا، انتشارات بنگاه ترجمه، تهران.
4- ملکزاده بیانی، هنرهای زیبای ایران در دوران ساسانی، انتشارات شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران، تهران.
5- ماریو بوسالی و امبرتو شرانو، مترجم: یعقوب آژند، هنر پارتی و ساسانی، انتشارات مولوی، تهران 1376.
6- حسن پاکزادیان، تاریخ و گاه شماری در سکه‌های ساسانی، حسن پاکزادیان، تهران1384.
7- امین امینی، سکه‌های ساسانی، انتشارات پازینه، تهران، 1389.
8- ابوالقاسم دادفر و عادله غربی، مطالعه تطبیقی نقوش بر جسته هخامنشی و ساسانی در ایران، انتشارات پشوتن، تهران، 1391.
9- جرج راولیسون، هفتمین پادشاهی بزرگ شرقی، تاریخ ساسانیان، کتابخانه بصورت زیر نویس.
10- سعید نفیسی، تاریخ تمدن ایران ساسانی، انتشارات دانشگاه تهران، شماره 146، تهران.
1-9- شرح کارعملی
پروژه عملی این پایان نامه طراحی پوستر با الهام از نقش مایه‌های اساطیری ساسانی و تاکید بر هویت ایرانی می‌‌باشد. استفاده از این نقوش علاوه بر بیان هویت از نظر مفهومی‌‌نیز موثر است.
در طراحی پوسترها سعی شده القاء هویت را یک امر ضروری، و راهکارهای مناسب برای رسیدن به این مهم را استفاده صحیح از نقشمایه‌های غنی ساسانی دانسته، لذا مهمترین شاخصه طراحی‌ها ساده سازی و تجزیه خطی نقشمایه‌های اساطیری به وسیله‌ی ابزار راپید و اضافه کردن عناصر بصری به نقشمایه‌هاست.
طی مشاوره‌های انجام شده با اساتید راهنما مقرر گردید، پوسترها به دو غالب سیاه و سفید و رنگی ارائه شود و اینکه طراح می‌‌تواند در طراحی پوسترها تمام یا قسمتی از نقش مایه‌ها را مورد استفاده قرار دهد.
فصل دوم
بررسی پیشینه تاریخی نقشمایه‌های ساسانی

3-1- اسطوره و پیشینه آن
3-1-1- ریشه واژه اسطوره
واژه اسطوره درزبان فارسی برگرفته از زبان عبری «الاوسطوره» و «لاسطیره» که جمع مکسر آن اساطیر است و در عربی به معنای حدیثی است که اصلی ندارد. (بهار، 1375: 343)
اسطوره در فرهنگ فارسی معین به:[اسطور= اسطاره، معر. یو. لا.historia ] افسانه ، قصه و سخن پریشان معنی شده است. (معین، 1383: 111)
اما این واژه عربی خود واژه‌ای است از اصل یونانی1 به معنای استفسار، تحقیق، اطلاع، شرح و تاریخ (همان : 343 ) کلمه اسطوره در زبان فارسی برابر واژه «میت»2 در زبان انگلیسی و فرانسه و «Mythe» در آلمانی است و اصطلاح«Mythology» به معنای اسطوره شناسی در زبان ماست. واژه‌ی «Myth» از اصل یونانی«Mythos» به معنای سخن و افسانه گرفته شده است. دربیان مفهوم «میت» گفته اند: مقصود از «میت‌ها» و «اساطیر» هر قوم، پدیده‌ها و حقایق تلخ و شیرین زندگی آن قوم است که با گذشت زمان در هاله ای از افسانه‌ها، داستان ها و خیال پردازی‌ها پنهان شده است و با همین هاله‌های رنگین به دست ما رسیده است. (همان: 344 )
جلیل صلیبا در «المُعجَم الفلسفی می‌‌گوید: اسطوره تعبیر حقیقت است به زبان رمز و مجاز» (ستاری،1376 : 10)
3-1-2- تعریف اسطوره
اسطوره شناسان تا به حال تعریف دقیق و مشخصی برای اسطوره ارائه نکرده اند. علت آن است که آنها به اسطوره از روی اعتقاد و ایمان می‌‌نگرند. آنان به دنبال این اندیشه « اشتروس» که برای درک اندیشه وحشی باید با او مثل او زندگی کرد نه تنها به ساختار بلکه به عملکرد جاده‌ی اسطوره در جامعه و در واقع به اعجاز آن در ایجاد همبستگی قومی‌‌و عقیده ای، ایمان می‌‌آورند و به همین دلیل برای آنها اسطوره با نماد زنده، بسیار مهمتر از نمادهای کهن است.(رضایی،1390: 13)
به طورکلی تعریف اسطوره به دیدگاه اسطوره شناسی و اسطوره پژوه بستگی دارد. از اسطوره دو تعریف متضاد در دسترس است: 1- تعریف علمای اسطوره شناس معاصر که در آن معنای رمزی می‌‌یابد. 2- تعریف مرسوم و متداول تا زمان حاضر که آن را «بی معنی» پنداشته است. در حقیقت بعضی از واژه اسطوره فقط داستانی موهوم برداشت می‌‌کنند. و برخی دیگر الگویی با منشاء فوق انسانی و همچون سنتی مقدس که از پیشینیان به بازماندگان می‌‌رسد (ستاری، 1376: 5)
«میرچاالیاده» دین شناس رومانیایی معتقد است « اسطوره واقعیت فرهنگی به غایت پیچیده‌ای است که از دیدگاه‌های مختلف و مکمل یکدیگر، ممکن است مورد بررسی و تفسیر قرار گیرد». اسطوره نقل کننده سرگذشتی قدسی و مینوی است. راوی واقعه ایست که در زمان اولین همه چیز رخ داده است به بیان دیگر اسطوره حکایت می‌‌کند که چگونه به برکت کارهای موجودات فوق طبیعی، واقعیت جهانی و انسانی به وجود آمده است. بنابراین اسطوره همیشه متضمن یک خلقت است، یعنی می‌‌گوید چگونه چیزی پدید آمده، موجود شده و هستی خود را آغاز کرده است. (همان: 6)
الیاده در صفحه 24 کتاب «اسطوره، رویا، راز» خود آورده است « اسطوره تاریخ راستینی است که در سرآغاز زمان روی داده است و الگویی برای رفتار انسان آورده. انسان جامعه باستانی با تقلید از کردارهای سرمشق گونه خدا یا قهرمانی اسطوره‌ای یا با بازگویی ماجراجویی آنان خود را از زمان خالی دور می‌‌کند و به شکلی جادویی وارد زمان بزرگ، زمان مقدس می‌‌شود.»
بنابراین اسطوره فقط از چیزی که واقعاً روی داده است و به تمامی‌‌پدیدار گشته سخن می‌‌گوید، آدم های اسطوره‌ای، موجودات فوق طبیعی‌اند و خلاصه به خاطر کارهایی که در زمان پرارج و اعتبار سرآغاز همه چیز انجام داده اند، شناخته شده اند. اسطوره کار خلاق آنان را باز می‌‌نماید و اقدامات و اعمالشان را عیان می‌‌سازد.
خلاصه آنکه اساطیر ورود و دخول‌های گوناگون، ناگهانی و گاهاً جعدآمیز مینوی در عالم را وصف می‌‌کنند این فوران عصر مینوی است که واقعاً عالم را می‌‌سازد و بنیان می‌نهد و آن را بدان گونه که امروز هست درمی‌‌آورد یعنی موجودی میرنده و صاحب جنس و فرهنگ پذیر، اسطوره نمودار، الگو و سرمشق یا عین ثابت است و بنابراین باید بی وقفه تکرار شود و همین تکرار موجب سکون جامعه و هنر سنتی است. (همان: 7)
اسطوره تلاش می‌‌کند بر واقعیت خلقت دست یابد و این وسیله ایست برای حرکت بسوی جلو ولی آنچه از حاصل این تلاش امروز در دست ماست ؛ صورتی است که عالم تخیلی قوی آن را از بدنه ملموس و زمینی خود جدا می‌‌کند. تخیلی که در اسطوره جلوه می‌‌کند شبیه تخیلی است که در هنر جلوه گر می‌‌شود. اگر تخیل در هنر عامل موثر فردی هنرمند است، تخیل در اسطوره عاملی است گروهی و قومی‌‌که سینه به سینه در آن وارد می‌‌شود و آن را می‌‌آراید. بنابراین منطقی خواهد بود اگر بگوییم اسطوره تجلی هنری بخشی از اندیشه‌های دینی بشر در دوره‌های ابتدایی است و منظور از این بیان این است که ثابت کنیم که اسطوره نه افسانه، نه داستان و نه خیال صرف است بلکه تلاشی جدی برای دست یافتن به هدف مقصود و فلسفه جهان آفرینش است و در مرحله بعد یعنی بعد از رسیدن به هدف‌های بالا، هدف، یافتن روش و فلسفه زندگی زمینی است. اگر آفرینش هدفمند نباشد، زندگی نیز پوچ و بی هدف خواهد بود و این امر با طبیعت بشر سازگار نیست.
تخیل در اسطوره نه تنها آن را بی ارزش نمی‌‌کند بلکه ارزش فرازمینی و هنری به آن می‌‌بخشد، ارزشی که آن را می‌‌توان به الگویی ارزشمند قابل تقلیدکند. ارزش فراتر این الگو آن است که با زندگی زمینی واقعی او ساخته می‌‌شود، همین عامل اساطیر را دارای ارزشی دیگرگونه می‌کند بدین شکل که عالم خیال اساساً عالمی‌‌فردی است، آنچنان بر شانه‌های باشکوه خدایان قوم که حاصل اندیشه‌های جمعی هستند می‌نشیند که هیچ هنرمندی را به تنهایی یارای آفریدن آن نخواهد بود. (رضایی،1390: 14)

اساطیر هر قوم چه از رشدی کامل بهره‌مند گشته باشند یا نه، در حد خود نظام جامعی هستند و به صورت جهان شناخت و خویشتن فرد و گروه در تنظیم ارتباط فرد و جامعه با یکدیگر و این دو با طبیعت زندگی مادی و معنوی بکار گرفته می‌‌شود. اساطیر برای انسان عصر اساطیری به مثابه‌ی پلی است میان وی و پدیده‌های جهان پیرامونش که از طریق ذهنی پیوند اورا با جهان برقرار می‌‌سازد و به صورت بنیادی عقیدتی در پیوند با آئین‌ها، رفتارها، اخلاقیات و مقررات نظام سنتی اجتماعی و خانوادگی، انعکاس عینی و خارجی می‌‌یابد. ‌بنابراین اساطیردارای خویشکاری فردی و اجتماعی است و این خویشکاری دارای کنش‌های‌ متعدد و متفاوت مادی و معنوی است که معمولاً:
1- وجود جهان و انسان را توجیه می‌کند و در واقع نوعی بعد فلسفی به هستی شناسی ابتدائی می‌‌بخشد.
2- سازمان‌ها و ساختمان‌های‌ اجتماعی را توجیه و تثبیت می‌کند وعملاً نقش ایدئولوژیک دارد.
3- آئین‌ها را که یگانگی فرد با اجتماع و فرد و اجتماع را با طبیعت برقرار می‌سازد توجیه می‌کند و بدانها ارزش و تقدس می‌بخشد.
4- آثار متعدد روانی و روان درمانی دارد. (بهار، 1375: 372)
3-1-3) چگونگی به وجودآمدن اسطوره
اسطوره جلوگاه هنر و اندیشه هر قوم و ملتی است، اسطوره، ماندگارترین پدیده‌ای است که با دوروی آشکار و پنهان، روشن‌ترین تعالیم فرهنگی را در خود جای داده است. در اسطوره شناسی واقعیت‌های‌ فیزیکی جای چندانی ندارد و حقایق و ارزشهای معنوی در پس تجلیات صوری آنها مستورند، در اسطوره وقایعی از دوران اولیه نقل می‌‌شود، به عبارتی دیگر سخن از این است که چگونه هر چیزی پدید می‌‌آید و به هستی خود ادامه می‌‌دهد. شخصیت‌های‌ اسطوره‌ای را موجودات مافوق طبیعی تشکیل می‌‌دهند و همواره‌ هاله‌ای از تقدس قهرمانان مثبت آن را فرا گرفته است. ( دادور، 1385: 29)
حوادثی که در اسطوره نقل می‌‌شود همچون داستان واقعی تلقی می‌گردد زیرا به واقعیت‌ها برگشت داده می‌شود و همیشه منطقی را دنبال می‌کند. اسطوره گاهی به ظاهر حوادث تاریخی را روایت می‌کند، اما آنچه در این روایت‌ها مهم است صحت تاریخی آنها نیست بلکه مفهومی ‌‌است که شرح این داستان‌ها برای معتقدان آنها در بردارد و همچنین از این جهت که دیدگاه‌های آدمی‌‌را نسبت به خویشتن و جهان آفریدگار بیان می‌کند دارای اهمیت است. اسطوره‌های نیمه تاریخی عبارت است از: تحول و تکامل حوادث و وقایع ابتدایی و همچنین شرح کارهای فوق العاده که بدست آدمیان زورمند انجام می‌گرفته و اندک اندک شاخ وبرگ گرفته و به صورت داستان‌های پر از عجایب و غرایب در آمده‌اند، به تدریج هاله‌ای از تقدس دینی به دور آنها حلقه زده و جنبه الوهیت پیدا کرده‌اند. اسطوره واکنشی از ناتوانی انسان است در مقابله با درماندگی‌ها و ضعف او در برآوردن آرزوها و فرار از حوادث غیرمترقبه. قدرت تخیل نهایت فعالیت خود را در این زمینه انجام می‌‌دهد، خدایان به این ترتیب خلق می‌‌شوند و سپس به شهریاران و پهلوانان زمین تبدیل می‌‌گردند و گاهی برعکس از شخصیتی تاریخی تا قهرمانی معلوم، معبودی اسطوره‌ای شکل می‌گیرد به این صورت که تمام ویژگی‌های یک موجود خارق العاده را به او نسبت می‌دهند و به تدریج با این ویژگی‌ها قهرمان از صورت موجود بشری عادی خارج می‌‌شود. از سوی دیگر اسطوره، تجسم احساسات آدمیان به گونه‌ای ناخودآگاه برای تقلیل گرفتاری‌ها یا اعترض به اموری که برای ایشان نامطلوب و غیرعادلانه می‌باشد است چون آن را تکرار می‌کند آرامشی به آنها دست می‌دهد (پیرنیا 1383: 55) و در نهایت می‌توان گفت که اسطوره چیزی نیست مگر دانش یا تاریخ ابتدایی یا تجسم تخیلات ناخودآگاه یا هر راه حل دیگری که فعلاً مطلوب باشد.
3-2- مفاهیم و جلوه‌های نمادین نقوش اساطیری دوران ساسانی
3-2-1- هنر ساسانی
سلسله ساسانی کار خود را در شهر استخر، واقع در نزدیکی تخت جمشید باستان، پایتخت پارس آغاز نمود بقایای اندکی از بناهای استخر بر جای مانده است، شهری که زمانی یک آتشکده مهم برای آناهیتا، یعنی الهه آب‌ها و باروری و جنگ ایرانی را در بر داشته است. گویا مقام ریاست کاهنان این آتشکده با اداره دنیوی منطقه استخر ارتباط داشته است و ظاهراً این دو وظیفه در خانواده‌ای که اصل خود را به «ساسان» افسانه‌ای، یکی از نوادگان دور سلسله هخامنشی می‌رسانند موروثی بوده است، از این خانواده اردشیر، که نام او فرم نسخه فارسی میانی ارتازرکسس در فارسی باستان می‌باشد، برخاسته است. اردشیر آخرین پادشاه پارتی، یعنی اردوان پنجم را در سال 224 میلادی شکست داد و در یک پادشاهی که تا سال 241 میلادی به درازا کشید، با از نو سازمان بخشیدن به شاهنشاهی ایران و در نیمه دوم شاهنشاهی خود با شرکت دادن پسر نیرومند و توانایش شاپور در پادشاهی، فرمانروایی مقتدر ساسانیان را پایه‌گذاری کرد. این سلسله از آغاز ویژگی‌های مذهبی و محافظه‌کارانه خود را مشخص نمود و نیز وابستگی خود را با سنت‌های هخامنشی، بیش از آنچه که در مورد دوران اشکانی به چشم می‌خورد،‌ تأکید کرد. چنان مدرکی از روابط با دوران‌های قدیم‌تری از عظمت ایران احتمالاً می‌توانست به عنوان یک فعالیت سیاسی در رقابت با اشکانیان به کار رود، مردمی که منشأ آنها در آسیای مرکزی، دور از فارس در قلب ایران بوده و این موضوع احتمالاً از یاد نرفته بوده است.
برخلاف شاهنشاهی اشکانی، که دارای استخوان‌بندی پراکنده‌ای بود، ساسانیان توانستند یک نیروی مرکزی نیرومند را بنیان نهند و به این وسیله حکومت اشرافی تیولداران سرکش را کنترل کنند. در ارتش به خوبی کارآزموده خود، ساسانیان واحدهای مؤثر سواره نظام سبک و سنگینی را که نیرومندترین قدرت برجسته پارت‌ها را تشکیل می‌دادند به خدمت گرفتند. گذشته از آن، پادشاهان ساسانی یک چنان سازمان اداری کارآمدی را به وجود آوردند که با کمک آن برنامه‌های آبیاری، شهرسازی و صنعتی کردن را در یک مقیاس بی‌سابقه‌ای به انجام رسانند. ثروت ایران شاید هیچگاه عظیم‌تر از زمان شاهنشاهی ساسانی نبوده است. اهمیت سیاسی این شاهنشاهی در هماهنگی آن با نیروی اقتصادی بوده است، سیاستی که سخت‌ترین دشمن روم و پس از آن بیزانس گردید.( پرادا، 1383: 277- 288)
• مهرهای ساسانی
گل مهرهای ساسانی معمولاً لغمه‌هایی از گل هستند در ابعاد مختلف که در جریان مهرکردن اسناد و کالاها شکل می‌گیرند،کاربرد مهر با پیشرفت دیوان سالاری ساسانی گسترش یافته و هر چه بیشتر شکل و نظم پذیرفته است.آنچه ازقصر ابونصر وتخت سلیمان یافت شد، نشان دهنده‌ی حضور فراگیر مهرها در وظایف حقوقی و بازرگانی در میان طبقات بالا و متوسط جامعه بوده است.طی مطالعات بر روی مهرهای یافت شده کاربری‌های متنوعی از مهرها ارائه شده که شامل نشان مالکیت،گواه قانونی بودن، فعالیتهای تجاری، محافضت از کالاها و بارهای تجاری یا طلسم و تعویذ است. از سوی دیگر کاربریهایی همچون چاپ بر روی پارچه یا خالکوبی بدن نیز مطرح شده که فاقد نمود در موارد فرهنگی بدست آمده و از محوطه های‌ باستانی مختلف می‌باشد.علاوه بر کاربردهای مطرح شده عملکردهایی همچون ممهور نمودن(مدارک نوشتاری، پرداخت قبوض یا رسید کالا، اوامر مکتوب، متون قانونی و مدارک حقوقی را نیز شامل می شوند.(Pittman,1987:13)
مهرها به علت در بر داشتن بن مایه‌های‌ اعتقادی و تصور مردمان، بر سکه‌ها برتری دارند زیرا سکه‌ها سندی تبلیغی از شاهند و ارزش نمادین آنها به سود جنبه‌های‌ تزیینی محدود گشته است. اما مهرها حاوی تصورات وخواسته‌های‌ شخصی مردمان است و نمایش تصورات و باورهایشان محدودیتی ندارد و صاحبان آنها خود را در کاربرد نقشهای مختلف انسان،جانوران،گیاهان و نماد مقدسان می‌‌دیدند. از این روست که مهرها به دلیل آزادی در گزینش نقشها و مطالب روی آنها،بیشتر از سایر آثار هنری عصر ساسانی،نمادهای مختلف را نمایش می‌‌دهند.(Burunner,1987:9)
از طریق بررسی مهرها و اثر مهرهای دوره ساسانی و منابع کتابخانه‌ای معلوم می‌‌شود که حداقل دو نوع مهر در دوره‌ی ساسانی رواج یافته است: مهرهای رسمی‌‌و مهرهای شخصی. روی مهرهای دوره ساسانی می‌‌توان نقوش متعددی چون تصاویر حیوانات، پرندگان، چهره افراد متونی شامل اسم افراد یا دعای خیر و نیز اندیشه نگارها را مورد بررسی قرار داد. عمده‌ترین منابع ما در مورد مهرهای ساسانی از دو کاخ ابونصر در نزدیکی شیراز و تخت سلیمان به دست آمده که اولی توسط فرای و دومی‌‌توسط گوبل مورد بررسی قرارگرفته و انتشار یافته اند. می‌‌توان به صورت فهرست وار به مناطقی چون شهر ارمنی دوین، تفلیس گرجستان، محوطه ساسانی-کوشانی، چقلق تپه، مدائن، شهر بیشاپور، محوطه ساسانی بندیان و بسیاری از محوطه‌های دیگر اشاره کرد که در آنها با مهرهای ساسانی برخورد شده است که متاسفانه یا گزارشی از آنها در دست نیست یا به صورت محدودی به آن اشاره شده که می‌‌توان امید داشت در آینده چاپ این گزارش‌ها به روشن شدن ابهامات موجود کمک کند. (رضایی، 1390: 18)
کیفیت متفاوت مهرهای ساسانی و نظم و قاعده معین در تزیین آنها نشان می‌دهد که حرفه حکاکی در اواخر ساسانی بسیار شکوفا بوده و مراکز یا مدارس ویژه‌ای برای آموزش و ساخت مهرها وجود داشته است. مهرهای ساسانی از نظر نقش و نوشته به چند دسته تقسیم می‌شوند:
گروه اول) نقش ایزدان و انسان‌ها شامل: کیومرث، ایزدان مختلف، اهریمن بالدار، موبد،کشاورز، آناهیتا، گوش، دست، تندیس سر و سینه (سر)، سوار، تندیس سر و سینه به صورت جفت، همسر به صورت تک، نیکه الهه پیروزی.
گروه دوم) حیوانات شامل: خرچنگ، عقرب، مورچه، حشرات گوناگون، ماهی، خروس، مرغ شاخدار، قرقاول، طاووس، مارمولک، خرگوش، عقاب و کلاغ، غاز (قو)، مرغابی، کبوتر، گورخر و اسب، خرس و فیل، گرگ و سگ، شیر و یوزپلنگ، گاوکوهان‌دار، گوزن و آهو، شتر، گراز، میمون، گوسفند، قوچ و بز کوهی، گاومیش و چهارپایان گوناگون.
گروه سوم) حیوانات اسطوره‌ای شامل: گوبدشاه، شیردال، سیمرغ، شتر بالدار، اسب بالدار، گاوکوهان‌دار با بدن ماهی، گاو کوهان‌دار بالدار، گوزن بالدار و سایر موجودات افسانه‌ای.
گروه چهارم) جنگ حیوانات شامل: شیردال، شیر، عقاب،گوزن،گاومیش.
گروه پنجم) اندام‌های به هم چسبیده (دو پیکری).
گروه ششم) گیاهان شامل: درخت، گیاه و شاخه، برگ،گل، میوه وگیاهان مختلف.
گروه هفتم) جامدات شامل: آتشدان، متفرقه.
گروه هشتم) نمادها و اثر مهرهای نشان شامل: ستاره، هلال ماه، صلیب، حلقه قدرت، چهار پره‌ای، سه پره‌ای، افسار اسب، گروه نوار، اثر مهرهای نشان، نمادهای متفرقه.
گروه نهم) کتبیه‌ها شامل: یک خطی، دوخطی، سه‌خطی، چهار خطی و خط بدون نظم.
گروه دهم) غیر قابل ارجاع به هر یک از گروه‌ها.
در میان مهرها نقش طاووس، عقرب، قرقاول، خروس، مرغابی، شیر، گراز، گوزن، آهو، اسب بالدار، گل و نشان بیشترین تعداد را در بر می‌گیرند.در گروه اول، نقش آناهیتا، الهه پیروزی و سر و نیم تنه موبدان و بزرگان ساسانی چشمگیر است. در گروه دوم، نقوش عقرب و شیر قابل توجه‌اند،در گروه سوم، اسب بالدار از اهمیت برخوردار است. این نقش نشان و علامت جایگاه آذرگشسب و نماد اسب اسطوره‌ای است که آتش را به آذرگشسب آورده است. همچنین نقش گوپدشاه نیز در میان مهرها قابل توجه است.
در میان گروه ششم، نقوش گل لاله و انار قابل توجه‌اند، انار با مفهوم حکومت ارتباط دارد. در میان مهرهای ساسانی نقوش نمادها و نشان‌ها از اهمیت فراوان برخوردارند و تعداد آنها نیز قابل توجه‌اند.
گروه هشتم، در این مهرها نقش هلال ماه و ستاره‌ها چشمگیر است، همچنین نقوش افسار اسب و بال نیز قابل توجه‌اند. اغلب مهرهای هلال نشان به موبدان تعلق دارد. (ریاضی و ابوترابی، 1388: 68 )

• گچبری
در زمان ساسانیان گچبری تزئینی اهمیت فراوانی می‌‌یابد و با وجود اینکه ماده‌گچی، سست و شکننده است، حتی نمای کاخ‌ها در بیشاپور و تیسفون گچکاری و گچبری شده است. در میان نقوش برجسته و مخصوصاً لوحه‌های گچبری شده بناهای ساسانی به موارد متعدد از مقادیر حیوانات برمی‌خوریم. روی ستون‌های عظیم قصر ساسانی در دامغان که از آجر ساخته شده گچبری نازکی که دارای نقش‌های گل و برگ است دیده می‌‌شود. روی بعضی از لوح‌های گچی تصاویر حیواناتی از جمله سرگراز وحشی، آهوی نر و ماده دیده می‌شود. (گیرشمن،1370: 182) در میان مشخص‌ترین تولیدات هنر ساسانی پلاک‌های گچی قالبی و کنده شده‌ای هستند که معماری خشن آجری یا قلوه سنگی را می‌پوشانده‌اند. با این حال، حفریات در خانه‌های پیرامون کاخ سلطنتی تیسفون نشان داده است که تزیین غنی گچی تنها در تالار اصلی و شاید اطاق‌های مستقیماً چسبیده به آن بکار برده شده بود، در حالی که اطاق‌های دیگر صرفاً پوششی از اندود ساده‌ی گچی داشته‌اند. حتی در اطاق‌های مزین با این نوع کارهای هنری گویا استفاده از گچ صرفاً در جاهای معینی متمرکز شده بود، به ویژه در ایوان‌ها، که گچبری هم در اتاق و هم در دیوارهای کناری به کار گرفته شده و به طرز افراط‌آمیزی با انبوه طرح‌ها تزیین گردیده بودند. گل‌های رز گچی مانند که در یک طارمی به کار رفته بودند ممکن است به دور بام ساختمان یکی از کاخ‌ها در تیسفون حلقه می‌زده‌اند، این گل‌های رز نشانه‌ای از شیوه گچبری‌های تزیینی را عرضه می‌کنند. آنها با چهار قطعه ترکیب می‌شدند، هر کدام از قطعات در یک قالب شکل گرفته و سپس به وسیله گچ به همدیگر می‌چسبیدند، احتمالاً قشری از گچ نرم‌تر بیشتر پلاک‌ها را می‌پوشانید، اما مشخص نیست که آیا آنها رنگ می‌شده‌اند یا نه. ( پرادا، 1383: 305- 306)
طرح‌های حیوانی روی آثار گچبری عمدتا عبارتند از: اسب، شیر، گوزن، شتر، گراز، عقاب، مرغ خیالی یا سیمرغ، کرکس، کبک و پرندگان کوچکی که بیشتر در تزئین فضاهای خالی به کارگرفته شده اند.تا کنون آثاری از رنگ تنها در قطعاتی از نقش انسان‌ها و در تزیین تالار تاقدار در بیشاپور پیدا شده است، تزیینات غنی و گوناگون پلاک‌های گچی از نوارها، دایره‌ها و چهارگوش‌ها تشکیل می‌شدند. این اشکال معمولاً در یک به هم پیوستگی بی‌پایان در کنار هم قرار می‌گرفتند، طرح‌های هندسی و شکل‌های گیاهی به صورت تکی یا ترکیبی به کار می‌رفتند، گذشته از آن سر جانوران، تمامی جانوران و یا نیم تنه انسان‌ها در چهارچوب‌های تزیینی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. حتی بقایایی از یک صحنه شکار با تصویرهای بزرگ در نمای همان کاخ در تیسفون کشف گردید.در اینجا تنها نمونه‌های اندکی را می‌توان ارائه کرد این نمونه‌ها نشان می‌دهند طرح‌های تزیینی که به مقدار زیادی در اکثریت هستند، بر دایره‌ها پایه‌گذاری گردیده و غالباً در یک چهار گوشه مهار شده‌اند گذشته از آن، تزیینات با موتیف‌های گرد، معمولاً مسلسل‌ وار به هم می‌پیوندند. بنابراین تزیینات ساسانی صفت مشخصه‌ای دارند که از ترکیبی خیالی و دلپذیر، اما از عوامل تکی و مستقل، تشکیل شده است و از این نظر در نقطه مقابل پوشش سرتاسری سطوح منقوشی قرار دارد که در تزیینات جدیدتر اسلامی به کار رفته است. ( همان: 306- 307)

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید