3-3- گفتمان جنسیت در دوره صفویه………………………………………………………………………………………………………………………………81
3-3-1- دو جنس گرایی……………………………………………………………………………………………………………………………………………85
3-4- دوران قاجار از 1796 م تا 1852 م (1175 تا 1231 ه.ش)……………………………………………………………………………………89
3-5- گفتمان جنسیت در دوره قاجار………………………………………………………………………………………………………………………………..91
3-6- مدرنیته در ایران…………………………………………………………………………………………………………………………………………………107
فصل چهارم: تأثیر گفتمان جنسیت بر معیارهای زیبایی شناسانه عصر قاجار………………………………..119
4-1- نقاشی در دوره قاجار………………………………………………………………………………………………………………………………………….120
4-2- زیبایی امری تاریخی و قیاس ناپذیر………………………………………………………………………………………………………………….124
4-3- زن یا مرد، ابژه‌های لذت……………………………………………………………………………………………………………………………………131
فصل پنجم: نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………157
فهرست مراجع………………………………………………………………………………………………………………………..164
فهرست تصاویر:
عنوان صفحه
شکل 4-1: هنرمند نامعلوم، بخشی از تابلوی رامشگر، رنگ‌روغن روی بوم، 143×87 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق.(مأخذ: علیمحمدی،1392: 179)…………………………………………………………………………………………………………………………..125
شکل 4-2: هنرمند نامعلوم، بخشی از تابلوی رامشگر، رنگ‌روغن روی بوم، 145×87 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق.(مأخذ: علیمحمدی،1392: 163)…………………………………………………………………………………………………………………………..125
شکل 4-3: هنرمند نامعلوم، رنگ‌روغن روی بوم، تهران، قرن سیزدهم ه.ق. (مأخذ: علیمحمدی،1392: 178)……….125
شکل 4-4: هنرمند نامعلوم، رنگ‌روغن روی بوم، تهران، قرن سیزدهم ه.ق. (مأخذ: علیمحمدی،1392: 176)………..125
شکل 4-5: محمدحسن، زن با گلابدان، رنگ و روغن روی بوم،106.71 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه. ق، (مأخذ: Japaridze,2004:16)………………………………………………………………………………………………………………………………………………..126
شکل 4-6: محمدحسن، زن با آینه، رنگ و روغن روی بوم،107.76 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه. ق، (مأخذ: Japaridze,2004:12)………………………………………………………………………………………………………………………………………………..126
شکل 4-7: رضا عباسی، آبتنی کردن شیرین، اواخر قرن 11، اصفهان، خمسه نظامی (مأخذ: canby,1996:124) ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….129
شکل 4-8 :رضا عباسی، جوان خیال‌باف، قرن 11، اصفهان، (مأخذ:canby,1996:63)…………………………………………….130
شکل 4-9: رضا عباسی، گردش با نجیب‌زاده، قرن 11، اصفهان، (مأخذ:canby,1996:97)……………………………………..130
شکل 4-10: رضا عباسی، جوان با برهنه، قرن 11، اصفهان، (مأخذ:canby,1996:71)……………………………………………130
شکل 4-11: رضا عباسی، قرن 11، عشاق، اصفهان، (مأخذ:canby,1996:167)………………………………………………………130
شکل 4-12: منسوب به محمدصادق، عشاق در بغل هم، رنگ و روغن روی بوم، 149.8×96.5 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: diba,1998:156)………………………………………………………………………………………………………………………133
شکل 4-13: هنرمند نامعلوم، خواهرها، رنگ و روغن روی بوم، 117×72 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: Japaridze,2004:27)………………………………………………………………………………………………………………………………………………..133
شکل 4-14: هنرمند نامعلوم، جوانی در حال آغوش گرفتن معشوق، رنگ و روغن روی بوم، 151×83 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،50:1351)…………………..135
شکل 4-15: محتملا محمدصادق، دو دلداده دست در گردن در حال نوشیدن شراب، رنگ و روغن روی بوم،56×79 سانتیمتر، تهران، اوایل قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم 16:1351)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..135
شکل 4-16: محمدحسن، شیخ صنعان از دست دختر ترسا شراب می‌نوشد، رنگ و روغن روی بوم، 106×81 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،36:1351)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….137
شکل 4-17: محتملا محمدصادق، دو دلداده با مینای شراب، رنگ و روغن روی بوم،61×78 سانتیمتر، تهران، اوایل قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،17:1351)…………………..138
شکل 4-18: هنرمند نامعلوم، دو دلداده در چشم‌انداز، رنگ و روغن روی بوم،62×92 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،57:1351)………………………………………….139
شکل 4-19: هنرمند نامعلوم، ایاز و عذرا، رنگ و روغن روی بوم،97×65 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،58:1351)…………………………………………………………….139
شکل 4-20: هنرمند نامعلوم، زوج عاشق، رنگ و روغن روی بوم، 79×72 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ:Najmabadi,2005:12)…………………………………………………………………………………………………………………………………..140
شکل 4-21: هنرمند نامعلوم، پرتره از عباس میرزا، رنگ و روغن روی بوم، 79×72 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ:japaridze,2004:35)………………………………………………………………………………………………………………………………………140
شکل 4-22: هنرمند نامعلوم، نوازنده، رنگ و روغن روی بوم،85.5.71 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ:japaridze,2004:35)………………………………………………………………………………………………………………………………………140
شکل 4-23: هنرمند نامعلوم، عشاق با خدمتکار، رنگ و روغن روی بوم، 142.5.85 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: japaridze,2004:45)…………………………………………………………………………………………………………………………………….141
شکل 4-24: هنرمند نامعلوم، عشاق با خدمتکار، رنگ و روغن روی بوم، 150.90 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: japaridze,2004:49)…………………………………………………………………………………………………………………………………….141
شکل 4-25: هنرمند نامعلوم، رنگ و روغن روی بوم، تهران، قرن سیزدهم ه.ق………………………………………………………141
شکل 4-26: هنرمند نامعلوم، مرد جوان با باز، رنگ و روغن روی بوم، 158×80 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: japaridze,2004:33)…………………………………………………………………………………………………………………………………….142
شکل 4-27: محمدصادق، دو دلداده در حال نوشیدن شراب، رنگ و روغن روی بوم،87×100 سانتیمتر، تهران، اوایل قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،15:1351)…………………..144
شکل 4-28: هنرمند نامعلوم، دو دلداده دست در گردن، رنگ و روغن روی بوم، 73×46 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،28:1351)…………………………………………………144
شکل 4-29: میرزا بابا، زن مست، رنگ و روغن روی بوم،146×94 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم (مأخذ:diba,1998:158)……………………………………………………………………………………………………………………………………………..145
شکل 4-30: هنرمند نامعلوم، رقاصه با زنگ، رنگ و روغن روی بوم،127×79 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،47:1351)…………………………………………………………….145
شکل 4-31: میرزا بابا، دو دختر حرم، رنگ و روغن روی بوم، 106×164.2 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: diba,1998:206)…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………146
شکل 4-32: ابوالقاسم، زن جوان در حال نواختن تار، رنگ و روغن روی بوم، 116×70 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،27:1351)………………………………………….147
شکل 4-33: منسوب به احمد نقاش، زن آکروبات‌باز، رنگ و روغن روی بوم، 80×151 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: Diba,1998:210)……………………………………………………………………………………………………………………………………148
شکل 4-34: منسوب به احمد نقاش، زن آکروبات‌باز، رنگ و روغن روی بوم، 80×151 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: Diba,1998:210)……………………………………………………………………………………………………………………………………148
شکل 4-35: هنرمند نامعلوم، زن رقاص با قاشقک، رنگ و روغن روی بوم، 158×90 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: Diba,1998:209)……………………………………………………………………………………………………………………………………149
شکل 4-36: هنرمند نامعلوم، زن رقاص با قاشقک، رنگ و روغن روی بوم، 158×90 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: Diba,1998:209)……………………………………………………………………………………………………………………………………149
شکل 4-37: هنرمند نامعلوم، مادر و فرزند با گربه، رنگ و روغن روی بوم،119×75 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم، 29:1351)……………………………………………….150
شکل 4-38: محمدحسن، مادر و فرزند با طوطی، رنگ و روغن روی بوم،111×80 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،38:1351)…………………………………………………150
شکل 4-39: داوینچی، Benois Madonna، رنگ و روغن روی بوم، 49.5×31 سانتی‌متر، قرن پانزدهم میلادی (مأخذ: zollner,2003:84)…………………………………………………………………………………………………………………………………………151
شکل 4-40: داوینچی، Litta Madonna، رنگ و روغن روی بوم، 42×33 سانتی‌متر، قرن پانزدهم میلادی (مأخذ:zollner,2003:217)……………………………………………………………………………………………………………………………………….151
شکل 4-41: هنرمند نامعلوم، خانواده، رنگ و روغن روی بوم، 15.49×10.16 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم (مأخذ:Diba,1998:78)……………………………………………………………………………………………………………………………………………….152
شکل 4-42: هنرمند نامعلوم، مادر و فرزند با گربه، رنگ و روغن روی بوم،119×75 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،24:1351)…………………………………………………152

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

شکل 4-43: ابوالقاسم، تصویر زن جوان، رنگ و روغن روی بوم، 74×46 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،48:1351)…………………………………………………………….153
شکل 4-44: هنرمند نامعلوم، رنگ و روغن روی بوم، تهران، قرن سیزدهم ه.ق………………………………………………………..154
شکل 4-45: هنرمند نامعلوم، زن جوان با رز، رنگ و روغن روی بوم، 184×94 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم (مأخذ: diba,1998:205)………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..154
شکل 4-46: هنرمند نامعلوم، زن جوان با چادر و سیب، رنگ و روغن روی بوم،160×96 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،24:1351)………………………………………….154
شکل 4-47: هنرمند نامعلوم، مدهوش شدن ندیمگان زلیخا از جمال یوسف، رنگ و روغن روی بوم، 114.80 سانتیمتر، تهران، قرن سیزدهم ه.ق (مأخذ: مجموعه‌ای از نقاشی‌های ایرانی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم،45:1351)……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….156
1- فصل اول
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
دوره‌ی قاجار یکی از متناقض ترین و شگفت انگیزترین دوره های تاریخی ایران و محل برخورد بحران آفرین عناصر کهنه و نو، وقوع انقلاب های سیاسی و اجتماعی و آغاز تحولات جدی فرهنگی و هنری است. در اثر کوشش روشنفکران نسل های اخیر، تحولات اجتماعی-فرهنگی قرن سیزدهم، در بسیاری از شاخه‌های هنری به ویژه شعر و ادبیات، موسیقی و معماری مورد بررسی قرار گرفته است. در حالیکه در زمینه‌ی نقاشی و هنرهای تجسمی دوران قاجار کار بسیار مانده است. لذا انجام مطالعاتی که از منظرگاه های گوناگون به شکل‌گیری تحولات نقاشی در این دوران بپردازد الزامی است. بررسی هنر این دوره تا حدود زیادی در گروی شناخت بسترهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و کل جریان قدرتمندی است که روح تاریخ را از حال شرقی خود به وجه غربی تغییر داد. پژوهش حاضر می کوشد تا با بهره بردن از روش تحلیل گفتمان به بررسی آثار نقاشی دوره‌ی اول هنر قاجار بپردازد.
در این در این راستا پژوهش گر برای رسیدن به اهداف موردنظر خود در این پایان نامه مباحث را در پنج فصل دسته بندی نبوده است:
ـ فصل اول طرح تحقیق؛ انگیزه پژوهش، بیان سوالات، اهداف و اهمیت پژوهش و روش پژوهش پایان نامه در این فصل توضیح داده شده، روش تحقیق کیفی بوده و مانند دیگر تحقیقات کیفی با متن سر و کار دارد و نه با مقادیر کمی و عددی (شمار و فراوانی) متغیرها. در واقع در این نوع تحقیقات متن نه تنها داده های اصلی را که یافته ها بر آن متکی اند فراهم می‌کند بلکه اساس تفسیر این داده ها نیز هست و در عین حال وسیله و ابزار اصلی ارائه و انتقال یافته ها به شمار می‌آید.
ـ فصل دوم با تعاریف و چارچوب مرتبط با موضوع پژوهش در جهت گشایش به متن آغاز می‌شود و در بخش اول خود به تبارشناسی گفتمان پرداخته و سپس گفتمان را از منظر فوکو بررسی کرده و پس از آن تبار شناسی جنسیت و تفاوت دو واژه‌ی جنس و جنسیت بیان می‌شود و گفتمان جنسیت گرا مورد توجه قرار می‌گیرد؛ و در پایان با بحث نشانه‌شناسی و نشانه‌شناسی اجتماعی با معنای بصری این فصل به پایان می‌رسد.
ـ فصل سوم در حقیقت تاریخچه می‌باشد که در ابتدا به گفتمان‌ها وشرایط اجتماعی موجود در دوران صفویه و بررسی رفتار جنسی در این دوران پرداخته، مردان، زنان و امردان را معرفی می‌کند و در بخش بعد شکل‌گیری دوران قاجار و گفتمان جنسیت در دوره‌ی قاجار را مورد خوانش قرار داده. بعد از آن به بحث مدرنیته و ورود آن به ایران و سکسوالیته در دوره‌ی مدرن پرداخته شده است.
ـ فصل چهارم، در این فصل 7 اثر نقاشی مربوط به دوران صفویه و 40 اثر مربوط به دوران قاجار مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است.
ـ فصل پنجم، به یافته های پژوهش و پاسخ به سوالات و نتیجه گیری می‌پردازد.
1-2- بیان مسأله و انگیزۀ پژوهش
بنا به تعریف بوردیو هر اثر هنری درون فضایی تعریف می‌شود و این فضا به معنای نظامی همگون از اندیشه ها نیست بلکه نظامی از تفاوت ها و تنوع هاست که هر اثر هنری درون آن تعریف می‌شود. فضایی که وی در ارجاع به میشل فوکو آن را فضای مقدورات استراتژیک می‌نامد، یعنی فضایی که هر مولدی اعم از نویسنده و هنرمند، آفرینشگریِ خود را بر اساس استراتژی هایی در پیش می‌گیرد که مبتنی بر گزینش و ردِ پاره ای از خط سیرهای فرهنگی و موضع گیری های سبکی، تکنیکی و مضمونی است که فضای درون گفتمانی و برون گفتمانی را از هم تفکیک می‌کند. تحلیل گفتمان بر خلاف تحلیل سبک به دنبال ترسیم فضای یکپارچه ای از سیطره ی یک اندیشه در یک دوران تاریخی و آشکار سازی قواعد سبک و آفرینش گری در آن دوران نیست، در تحلیل گفتمان پا را فراتر گذاشته و به دنبال زمینه های تولید متن هستیم. باید تأکید کرد که هدف تحلیل گفتمان، تحلیل معنای متن نیست، بلکه تحلیل شرایطی است که این معنا در آن تولید می‌شود و از همین رو به تحلیل نهادهای مولد معنا و باز تولید کننده‌ی گفتمان تأکید می‌شود. روند حرکت از متن به نهادهای مولد گفتمان بیانگر خواست نهایی تحلیل گفتمان در آشکار ساختن رابطه‌ی میان متن، قدرت و ایدئولوژی است.
می‌توان ادعا کرد که موضوع گفتمان هنری به‌طور تنگاتنگ با موضوع بینا رشته ای نیز مرتبط است؛ زیرا هنر بر خلاف ادبیات از نظام‌های گوناگون نشانه‌ای بهره می برد و در برخی موارد این نظام‌های گوناگون را در هم می آمیزد و متن ها و گفتمان‌های چند نظامی را خلق می‌کند.
حال اگر بپذیریم که چگونگی تغییر نظام‌های هنری در هر دوره‌ی تاریخی بر بستری از تحولات اساسی در گفتمان کلان آن دوره ظهور می‌یابد و هم چنین بپذیریم که گفتمان فقط منحصر به کلمات و عبارات نبوده و علائم و نشانه‌های غیرکلامی نیز در شکل دادن به آن‌ها نقش دارند، سعی بر این است تا با نگاهی بینا رشته ای نشانه‌هایی درون سنت تصویری عصر قاجار که در آن توجه به پیکره ی زن نسبت به دوران قبل افزایش یافته و چهره سازی از زنان سرشناس درباری، زنان حرمسرای شاهی، رقصندگان و نوازندگان توجه نقاشان و همچنین دستگاه سلطنتی را به خود جلب کرده، بیابیم که در تعامل و یا در چالش با یکدیگر فرایندی را بوجود آورند که متأثر از گفتمان جنسیت و درون آن شکل گرفته است.
اهمیت درک جنسیت زمانی آشکار می‌شود که ما این فرض را بپذیریم که سکسوالیته در واقع فراهم کننده‌ی کلیدی برای فهم ما از ماست. نه به دلیل آنچه که ما اکنون هستیم، بلکه به دلیل جای داشتن جنسیت و چه بسا محوریت داشتن آن در طیفی از استراتژی هایی که دانشی از سوژه و مجموعه‌ای از هنجارها را بوجود می‌آورد. دانش و هنجارهایی که به وسیله ی آنها رفتار سوژه قاعده مند می‌شوند. جایگاه مهم‌جنسیت در یک چنین گفتمان هنجارمند سازی، اهمیت درک آن و ساز و کارهای دخالت آن در دانش و هنجارها را به وضوح نشان می‌دهد؛ و همچنین ضرورت شناخت جنسیت به‌عنوان پدیده‌ای فراگیر و برساخته ای تاریخی در زندگی انسان.
ازآنجا که تحلیل گفتمان رویکردی است که بیشتر برای هنرهای کلامی مورد استفاده قرار گرفته است و کمتر پژوهشی در ایران به مطالعه‌ی شکل‌گیری و بروز نظام‌های غیرکلامی به ویژه هنرهای دیداری درون یک گفتمان اختصاص یافته، سعی بر این است که نشان دهیم چگونه علاوه بر گزاره های زبانی گزاره های غیرزبانی چون نشانه‌های تصویری تحت نظارت و کنترل گفتمان این عصر بروز می‌یابند و خود باعث شکل‌گیری گفتمانی جدید در بطن یک جامعه می‌شوند.

1-3- سؤالات پژوهش
1) مؤلفه های برسازنده ی گفتمان جنسیت در دوره‌ی قاجار چه هستند؟
2) گفتمان جنسیت در این دوره چگونه در آثار نقاشی عینیت متنی پیدا می‌کند؟
1-4- فرضیه‌های پژوهش
این تحقیق مانند سایر تحقیقات کیفی با متن سر و کار دارد و نه با مقادیر کمی و عددی (شمار و فراوانی) متغیرها. در واقع در این نوع تحقیقات متن نه تنها داده های اصلی را که یافته ها بر آن متکی اند فراهم می‌کند بلکه اساس تفسیر این داده ها نیز هست و در عین حال وسیله و ابزار اصلی ارائه و انتقال یافته ها به شمار می‌آید.
تحقیق کیفی مانند تحقیق کمی نیست که فرضیه ها را از ادبیات موجود استخراج کنیم و سپس آن‌ها را در بوته ی آزمون قرار دهیم. در اینجا ما از اطلاعات و بینش های موجود در ادبیات موضوع به‌عنوان دانش زمینه ای استفاده می‌کنیم تا در بستر این ادبیات به مشاهدات و گزاره های تحقیق نظر بیافکنیم.
1-5- اهداف و ضرورت انجام پژوهش
این پژوهش می کوشد تا با اتخاذ رویکرد تحلیل گفتمان به مقوله‌ی جنسیت در ایران دوره قاجار پرداخته و از تصاویر نقاشی به‌عنوان سندی برای این مدعا استفاده بنماید. اگرچه این موضوع از ابعاد توصیفی- تاریخی مورد توجه قرار گرفته اما از منظر تحلیل گفتمان مورد بررسی قرار نگرفته است. همچنین با توجه به کمبود نگاه تحلیلی با بنیادهای تئوریک بینارشته ای که متأسفانه در فضای آکادمیک هنرهای تجسمی در ایران وجود دارد، پیوند دو حوزه گفتمانی-زبانی و تصویری و تحلیل مناسبات میان این دو، راهی را خواهد گشود که بر کلیشه‌های رایج در نوع نگاه مرسوم به سنت تصویری در این دوران بی تأثیر نخواهد بود.
1-6- پیشینۀ پژوهش
آثار پژوهشی موجود در خصوص نقاشی دوران قاجار و تحولات شکل گرفته در آن عموما آثاری با رویکرد توصیفی-تاریخی اند و توجه چندانی به ابعاد گفتمانی و رابطه‌ی هنر با گفتمان غالب موجود در ایران عصر قاجار ندارد. همچنین آثاری که مقوله‌ی جنسیت در این دوران در آن مطرح بوده فقط به جنس زن توجه نموده اند و به گفتمان‌هایی که در حول محور جنس زن و پر رنگ تر از آن در این دوره مطرح بوده‌اند اشاره ای نداشته اند. مقالات و پایان نامه هایی که به‌عنوان پیشینه برای موضوع این پایان نامه می‌تواند مورد توجه قرار بگیرد الزاما دربردارنده‌ی هر سه مؤلفه‌ی گفتمان، جنسیت و دوره‌ی قاجار نبوده است.
1-6-1- مقالات
– حاتم پورغیاثی، زهرا؛ “زن در هنرهای تصویری دوره قاجار “. فصلنامه تخصصی هنرهای تجسمی نقش مایه، سال دوم، شماره سوم، بهار و تابستان 1388
در این مقاله نویسنده بر وضعیت زنان و حضور آن‌ها در عرصه‌های اجتماعی توجه نموده و معتقد بر این موضوع است که هنرهای تصویری دوره‌ی قاجار به علت تعدد زنان، نمودی زنانه یافته است و تصویر زنان در پی آشنایی با هنر غرب، تغییر سلایق دربار، فاصله گرفتن تدریجی هنر از فضای دربار و رواج هنرهای مردمی، از تصویر آرمانی، خیالی و محدود به حوزه‌ی دربار به تصویری عینی، واقع گرا و در پیوند با مناسبات زندگی روزمره بدل شده است. تفاوت آن با پژوهش حاضر در این است که این مقاله بیشتر به دوره‌ی دوم هنر قاجار توجه نموده است و فاقد نگاهی تحلیلی به نقش زن و در نظر گرفتن جامعه به‌عنوان بستر شکل‌گیری نقش زن و به تبع تأثیر تحولات گفتمانی آن در نقش پذیری زن میباشد که در پژوهش حاضر سعی بر آن است که به این تحولات توجه گردد.
-خزایی، رضوان؛ “بررسی اجتماعی حضور زنان در قلمدآن‌های قاجاری در مجموعه ی ناصر خلیلی “. زن در فرهنگ و هنر. دوره 4. شماره 1. بهار 91
مقاله ی حاضر به بررسی قلمدان نگاری دوره‌ی قاجار پرداخته شده که نگارنده بیشترین بخش تصویر پردازی این قلمدآن‌ها را پیکرنگاری از زنان می‌داند که در بخشی متأثر از پیکره های اروپایی هم دوره‌ی قاجار بوده و با بررسی این قلمدآن‌ها به این نتیجه می‌رسد که باورهه و اعتقادات اجتماعی، نوع و نگرش زندگی مردم به ویژه زنان، به‌عنوان بخشی مهم از جامعه ی روزگار و تأثیرات فرهنگ غرب که بازتاب سفرها و بازدیدهای متعدد درباریان، نقاش ها و متمولان قاجاری به خوبی در شیوه و سبک نگارگری و قلمدآن‌های این دوره انعکاس یافته است. تفاوت پژوهش حاضر در استفاده از نظریه‌ی گفتمان فوکو در تحلیل آثار و همچنین توجه به جنسیت چند گانه ای که در این دوران در جامعه ی قاجار حاکم است، می‌باشد و هم چنین به‌جای قلمدان نگاری به بررسی آثار نقاشی پرداخته شده است.
-زارع زاده، فهیمه؛”مقاسیه تطبیقی سیمای زن در داستآن‌های هزار و یک شب در نگاره های صنیع الملک نقاش ” پژوهش زنان، دوره 1، شماره 2، زمستان 88
زارع زاده در این مقاله آثار صنیع الملک را که مربوط به دوره‌ی دوم نقاشی قاجار می‌باشد در هزار و یک شب بررسی کرده و به مطالعه‌ی سیمای زن در این داستآن‌ها و مقایسه ی تطبیقی آن با نقاشی‌های صنیع الملک پرداخته است و معتقد است که این آثار برآیند پیچیده ای از نگاه جامعه به مقوله‌ی زن و تجربه ی گوناگون مولفان آن است که در طول ازمنه، فرصت های موجود برای بیان یک ایده و یا نحوه ی برخورد با اندیشه‌ای را فراهم کرده و ماندگاری یا فنای آن را رقم زده است. ولی در پژوهش حاضر از رویکرد تحلیل گفتمان و نشانه‌شناسی در تحلیل آثار بهره گرفته شده است و هم چنین ما به بررسی آثار دوره‌ی اول پرداخته ایم و مسیله ی جنسیت را در مورد زن و مرد مورد توجه قرار داده ایم.
-ساسانی خواه، فائزه؛”بازنمایی جنسیت در گفتمان رمان “. زن در فرهنگ و هنر. دوره 1. شماره 4. تابستان 89
مقاله معرفی شده به چگونگی بازنمایی زنان در دوره اصلاحات از طریق رمآن‌های به نگارش درآمده توسط زنان، با رویکرد تحلیل گفتمان توجه کرده است. این مقاله همانند پژوهش پیش رو یه مقوله‌ی جنسیت و رویکرد تحلیل گفتمان پرداخته با این تفاوت که متن در این مقاله رمان ودر پژوهش ما نقاشی بوده است و هم چنین مقوله‌ی جنسیت در پژوهش ما هر دو جنس زن و مرد را دربرمی‌گیرد.
-عامل رضایی، مریم؛”تحول جایگاه زن در نثر پیش از مشروطه (از دوره فتحعلی شاه تا مظفرالدین شاه). تاریخ ادبیات فارسی.
این مقاله به بررسی بازتاب زنان و مسائل مربوط به آنان در نثر دوره پیش از مشروطه می‌پردازد؛ و متذکر می‌شود از دوره‌ی فتحعلی شاه زمینه های توجه به مسائل زنان در مقایسه زن ایرانی و فرنگی آغاز شد و روند طولانی و تاریخی را تا دوره‌ی ناصرالدین شاه طی کرد تا در دوره مشروطه به بار نشست. دوره‌ی مورد بحث در این مقاله همانند پژوهش پیش رو دوره‌ی اول قاجار میباشد ولی متن در آن آثار منثور و در بررسی ما نقاشی است و هم چنین نگاه تحلیلی در مقایسه با پژوهش ما وجود ندارد.
-قاضی مرادی، بهناز؛”تأثیر گفتمان مشروطیت بر هنجارهای تصویری دوره قاجار “. جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. 1391
بهناز قاضی مرادی در مقاله خود با استفاده از نظریه لاکلا و موف به بررسی فضای گفتمانی پیشامشروطیت، مشروطیت و پسا مشروطیت پرداخته و سنت تصویری این ادوار را با توجه به فضای گفتمانی حاکم مورد بررسی قرار داده است و نشان می‌دهد که تصاویر همواره تحت تأثیر فضای گفتمانی قرار داشته و تغییر در این فضا چگونه در عناصر تصویری نمود پیدا می‌کند. پژوهش پیش رو نیز معتقد بر تأثیر گفتمان بر سنن تصویری می‌باشد و تفاوت این دو در موضوع مورد مطالعه که همان جنسیت در تصاویر پیشا مشروطیت است میباشد و همچنین استفاده از نظریه‌ی فوکو بجای لاکلا و موف.
-مریدی، محمدرضا؛”تحلیل گفتمان هنر خاورمیانه: بررسی شکل‌گیری قواعد هنری در نقاشی معاصر ایران “. جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، سال 2، شماره 2، پاییز و زمستان 89
محمدرضا مریدی در این مقاله به تحلیل گفتمان هنر خاورمیانه و بررسی ابعاد قراردادهای زیباشناختی و قواعد هنری رایج میان نقاشان معاصر ایران، به‌مثابه جزئی از هنر این منطقه می‌پردازد. در این مقاله نیز مانند پژوهش حال حاضر به تحلیل گفتمان و بررسی قواعد گفتمانی حاکم بر هنر می‌پردازد و از نظریه‌ی فوکو در این راستا استفاده شده است و تفاوت آن این است که به بررسی هنر معاصر پرداخته و هم چنین مسئله ی جنسیت در آن مطرح نمی‌باشد.
-دادبه، آریاسپ؛”روح زمانه و روح هنر قاجار “. حرفه هنرمند.13. پاییز 84
در این مقاله دادبه به بررسیِ زمینه های تاریخی-اجتماعی ظهور سلسله ی قاجار پرداخته و سپس به بررسی ورود مدرنیته به ایران و اثر آن بر نقاشی آن دوران می‌پردازد؛ و سپس متذکر می‌شود که برای اصلاحات اجتماعی و ورود به عرصه‌ی جهانی فرهنگ حضور در امر تجارت جهانی امری ضروری است؛ و به ناتوانی اقتصاد هنر در دوره‌ی قاجار و بالطبع پس از آن اشاره می‌کند؛ و پس از آن در مورد این نکته که تحولات دنیای غرب نتوانست به آثار نقاشی ایران وارد شود صحبت می‌کند. وی تغییر ناگهانی عالم هنر و ناخودآگاه هنرمند را امری محال دانسته و آنرا نیازمند شرایط و زمان بسیار طولانی می‌داند.
دادبه در مقاله ی خود به خوبی شرایط لازم برای ورود ایران به دوران مدرن را تشریح نموده و شرایط دوران قاجار را همسو با مدرنیته ندانسته و یادآور می‌شود که ما حاشیه نشینان جغرافیای مدرنیته هستیمو و این امر مسلما در نقاشی ما نیز نمودی نیافته است.
پژوهش پیش رو نیز قائل به همین نکته بوده و تفاوت آن در بررسی موردیِ نقاشی دوره‌ی نخست دوران قاجار و توجه آن به مسئله ی جنسیت میباشد.

1-6-2- پایان‌نامه‌ها
– آزادواری، منصوره؛”بررسی تحولات پوشاک زنان درباری در دوره قاجار “. کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه تهران،1386
هدف این پژوهش بررسی پوشاک زنان دربار قاجار می‌باشد؛ که به جهت مطالعه‌ی انگیزه ها و شکل تغییرات پوشاک مذکور، دوره‌ی قاجار به چهار بخش تقسیم گردیده که در فصل دوم در بخش اول به پوشاک زنان دربار در دوره‌ی فتحعلی شاه قاجار اشاره شده است؛ و در پایان به این نتیجه رسیده است که پوشاک زنان درباری تحولات قابل توجهی را پشت سر نهاده و منشأ بسیاری از این تحولات نیز در مسایل فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی نهفته است. اگرچه مقصود نویسنده از این تحولات تغییر در گفتمان در طول این ادوار است ولی بطور واضح به آن اشاره نکرده است؛ که در پژوهش ما به‌طور واضحی به نظریه‌ی گفتمان و تأثیر آن بر تمام پدیده ها به‌طور کل و هنر به‌طور اخص اشاره شده است.
-اعتمادی، الهام؛”بررسی پالت رنگ در پوشاک نگاره های مکتب اصفهان (با تأکید بر نظریه‌ی گفتمان قدرت فوکو)”، کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه تهران،1385.
نگارنده در این پژوهش بر آن است با توجه به گفتمان فرهنگی، اجتماعی و سیاسی حاکم بر دوره‌ی صفویه به بررسی رنگ های به کار برده شده در پوشاک آن دوره بپردازد و نشان دهد که چگونه تمایلات اجتماعی، ارزش‌های اخلاقی و مشروعیت های فرهنگی برترجیحات زیبایی شناختی تأثیر داشته و از طریق آن روابط خاصی از قدرت را بازتولید کرده است. ولی آن‌گونه که انتظار می‌رود نگارنده نتوانسته از نظریه‌ی فوکو برای بیان مسئله و سپس استفاده از آن در تحلیل آثار استفاده کند و عملا نیازی به مطرح کردن این نظریه وجود نداشته است. ولی در پژوهش حاضر سعی شده است که نظریات فوکو در مورد جنسیت در متون و آثار نقاشی مورد مطالعه قرار گیرد.
-توکلی فر، مریم؛”بررسی تصویر زن در نقاشی‌های عهد فتحعلی شاه قاجار “، کارشناسی ارشد نقاشی، دانشگاه تهران،1388.
توکلی فر در این پژوهش از زن به‌عنوان یکی از مضامین اصلی و مهمی که به شکلی گسترده در نقاشی دوره‌ی فتحعلی شاه مطرح بوده یاد می‌کند و معتقد است که در این زمان به دلیل تداخل و تلفیق اصول و ارزش‌های نقاشی ایرانی و اروپایی، تصویر زن در آثار نقاشی متفاوت با دوره های قبل، در فضایی پر زرق و برق و رسمی به شکلی آرمانی، غیر واقعی و تزیینی نمود می‌یابد. این پژوهش طی سه بخش به بررسی تصویر زن در نقاشی‌های عهد سلطنت فتحعلی شاه قاجار پرداخته است. در این تحقیق از لحاظ فصل بندی بسیار ضعیف عمل شده و سوال پژوهش در آن مطرح نشده است و برخلاف پژوهش حاضر که بسیاری از افراد حاضر در نقاشی‌ها را زنان ندانسته و آنان را به‌عنوان امرد معرفی می‌کند این نویسنده این نمونه‌های تصویری را به‌عنوان زنان قاجاری معرفی میکند. همچنین در پژوهش پیش رو سعی بر آن است تا با استفاده از نظریات فوکو به تحلیل آثار پرداخته شود بر خلاف پژوهش توکلی فر که بیشتر به جمع آوری اطلاعات پرداخته شده است.
-رهبری، لادن؛”بررسی گفتمان جنسیت گرا در سفرنامه های عصر صفوی “، کارشناسی ارشد علوم اجتماعی، دانشگاه تهران،1388.
رهبری در این نوشتار به بررسی سفرنامه های عصر صفوی و مطالعه‌ی دو گفتمان سفرنامه و جنسیت در این دوره از تاریخ پرداخته است. در ابتدا کوشش بر این است که تعاریفی دقیق از گفتمان و جنسیت که مد نظر نگارنده است ارائه شود. سپس ابتدا به جست وجوی مفهوم جنسیت در تمام جنبه ها و نمودهای اجتماعی آن در سفرنامه ها پرداخته شده است تا قالبی از شاکله ی این مفهوم در دوران موردنظر، از نگاه سفرنامه نویسان و سیاحان فرنگی به دست بیاید. به نظر نگارنده این پژوهش در رسیدن به اهداف خود بسیار خوب عمل کرده است و تفاوت آن با پژوهش پیش رو در دوره‌ی تاریخی مورد مطالعه و همچنین استناد به آثار نقاشی برای اثبات مدعا می‌باشد.
-شرف جهان، رزیتا؛”بررسی تصویر زن در عصر قاجار “، کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه تهران،1375
پایان نامه ی فوق که در سه بخش تدوین یافته است به بررسی تصویر زن در کل دوران قاجار پرداخته که یک بخش آن مربوط به دوران فتحعلی شاه قاجار میباشد. در کل نثر آن بسیار ادبی و با موضع گیری های شخصی نگارنده همراه است، بعضی از تصاویر منسوب به دوره‌ی قاجار مربوط به این دوران نبوده‌اند؛ و حجم مطالب بسیار زیاد و در حدود 756 صفحه می‌باشد. تفاوت آن با پژوهش حاضر در این نکات است که اولا سعی شده بازه ی زمانی کمتری انتخاب شود تا نتیجه گیری دقیق تری حاصل شود و همچنین استفاده از نظریه‌های مربوط به جنسیت و تعمیم آن به آثار نقاشی از دیگر تفاوت‌های آن است؛ و باز هم توجه به موضوع حضور پسران جوان در کنار تصاویر زنان.
-لاری، مریم؛”تصویر زنان در دوره‌ی قاجار، رویکرد بینامتنی “، دکتری پژوهش هنر، دانشگاه هنر
خانم لاری در این پژوهش به اوضاع اجتماعی زنان در این دوران توجه نموده اند و به بررسی تمام آثار تصویری اعم از نقاشی، قلمدان نگاری، دیوارنگاری و کتاب آرایی پرداخته اند و در قسمت چهارچوب نظری به بررسی نظریه‌ی بینا متنیت باختین پرداخته اند ولی در فصل آخر در تطبیق چهارچوب نظری خود بر آثار تصویری نتوانسته اند به‌طور موفق عمل نمایند. تفاوت پژوهش حاضر در این است که فقط به بررسی آثار نقاشی در دوره‌ی فتحعلی شاه پرداخته شده و همچنین از نظریه‌ی گفتمان به‌جای نظریه‌ی بینامتنیت استفاده شده است. همچنین به موازات توجه به اوضاع زنان به وضع اجتماعی مردان و شرایط آنان در این دوره توجه شده است.
اما در کل باید به این نکته توجه نمود که تعداد بسیاری از پژوهش‌هایی که پیش از این در باب نقاشی قاجار انجام گرفته‌اند بیشتر جنبه‌ی توصیفی داشته و همه‌ی آنان پیرو آثار گذشتگان خود ادعاهایی تکراری را بیان نموده اند. ولی در پژوهش پیش رو علاوه بر انتخاب یک متودولوژی برای تحلیل نقاشی‌های این دوران که سعی بر آن شده که به‌طور اخص به مسئله ی جنسیت در این دوران توجه شود، کاری که پیش از این کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
1-7- مبانی نظری
پاسخ گفتن به پرسش‌های این پژوهش نیازمند رفتن به سمت نظریه گفتمان می‌باشد. در این راستا به منظور حرکت صحیح در مسیر پژوهش از رهیافت گفتمانی میشل فوکو در باب تحلیل متن بهره خواهیم برد، وی مدعی است که گفتمان است که دانش تولید می‌کند، نه سوژه‌هایی که در آن گفتمان سخن می‌گویند. سوژه ها شاید بتوانند متون خاصی تولید کنند، ولی آنان در چارچوب اپیستمه یا شکل بندی گفتمانی یا رژیم حقیقت متعلق به مقطع زمانی و فرهنگ خاص عمل می‌کنند. سوژه در چارچوب گفتمان تولید می‌شود. این سوژه‌ی گفتمان نمی‌تواند بیرون از گفتمان باشد؛ زیرا باید تابع گفتمان باشد. یک ساختار گفتمانی را به‌واسطه‌ی نظام‌مندی ِآرا، نظرات، مفاهیم، شیوه‌های تفکر و رفتاری که در بطن یک بافت خاص شکل گرفته‌اند و به‌واسطه‌ی تأثیرات آن شیوه‌های تفکر و رفتار می‌توان شناسایی کرد. بدین ترتیب می‌توان فرض کرد که مجموعه‌ای از گفتمان‌های زنینگی و مردینگی وجود دارد، چون زنان و مردان به هنگام تعریف خود به‌مثابه سوژه‌های جنسیت مند، در درون گستره‌ی خاصی از پارامترها رفتار می‌کنند.
حال اگر بپذیریم که هدف نشانه‌شناسی درک نظامی از نشانه‌ها بدون توجه به ماهیت و محدودیت‌های آن است و ابعاد اجتماعی نظام‌های نشانه‌ای جزء جدایی‌ناپذیر ماهیت و عملکرد این نظام‌ها هستند به‌طوری‌که این نظام‌ها را هرگز نمی‌توان به‌طور منزوی مطالعه کرد. در پژوهش پیش رو از طریق ادغام آرای فوکو در باب گفتمان و نظریات پیرامون نشانه‌شناسی اجتماعی به تحلیل و تفسیر متون خواهیم پرداخت.
1-8- روش و ابزار پژوهش
چنآنچه گفته شد این پژوهش از نوع پژوهش‌های کیفی است و جمع آوری اطلاعات در آن به‌صورت کتابخانه ای و مطالعه‌ی منابع مختلف اعم از کتاب، پایان نامه ها، مقالات و طبقه بندی آرا و اطلاعات و توصیف و تبیین دیدگاه ها از لحاظ نظری صورت می‌گیرد. همان‌گونه که در بالا اشاره شد برای دست یابی به اهداف پژوهش از تلفیق تحلیل گفتمان و نشانه‌شناسی اجتماعی بهره خواهیم برد.
1-9- جامعۀ آماری-نمونه آماری
1-9-1- جامعه آماری
جامعه آماری شامل کلیه‌ی نقاشی‌هایی است که از دوره‌ی فتحعلی شاه قاجار در ارتباط با موضوع جنسیت بر جای مانده است.
1-9-2- نمونه آماری
بررسی 40 اثر نقاشی مربوط به دوران فتحعلی شاه قاجار که همسو با دیدگاه ما در ارتباط با مسئله ی جنسیت در آن دوران می‌باشند.

2- فصل دوم
چارچوب نظری: تحلیل گفتمان
2-1- تبارشناسی گفتمان
امروزه «تحلیل گفتمان» از رایج ترین عبارت‌هایی است که در حوزههای گوناگون علمی مورد استفاده قرار می‌گیرد. دانش هایی همچون زبان‌شناسی، نشانه‌شناسی، بلاغت، سیاست، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، فلسفه و بسیاری دیگر از تحلیل گفتمانی برای تحقیق و پژوهش در پیکرهی مطالعاتی خود بهره می برند. در حقیقت، تحلیل گفتمان به رشته ی خاصی تعلق ندارد و یک نظریه و روش بینارشته ای محسوب می‌شود؛ بنابراین یک گفتمان نه مجموعه‌ای انتزاعی از احکام، بلکه مجموعه‌هایی از پاره گفتارها یا جمله ها، احکامی هستند که در بطن یک بافت اجتماعی وضع می‌شوند، توسط همان بافت اجتماعی تعین می‌یابند و موجبات تداوم هستی آن بافت اجتماعی را فراهم می آورند.
ریشهی این مفهوم را می‌توان در فعل یونانی «discurrere» که به معنای سرگردان و آواره بودن، پیمودن، طی کردن، از مسیر خارج شدن، حرکت کردن در جهات مختلف و … است، شناسایی کرد. اگرچه مفهوم گفتمان به معنی تجلی زبان در گفتار یا در نوشتار به کار برده می‌شود، اما در بیان کلاسیک، بر زبان به‌عنوان «حرکت و عمل» همواره تأکید می شده است.
«واژه‌ی گفتمان که سابقه ی آن در برخی از منابع به قرن چهاردهم میلادی می‌رسد در فرهنگ فشرده ی کالینز 1998 این‌گونه تعریف شده است:
1) مراوده ی کلامی؛ سخن، گفت و گو؛ 2) بررسی فرمال یک موضوع در گفتار یا نوشتار؛
3) یک واحد متنی که زبان شناسان برای تحلیل پدیده‌های زبان‌شناختی به کار می‌گیرند، این واحد متنی بیش از یک جمله را شامل می‌شود؛ 4) To discourse: توانایی در استدلال (منسوخ)؛
5) To discourse on/upon سخن گفتن یا نوشتن به‌صورت فرمال یا صوری درباره‌ی [چیزی]
6) انعقاد یک مباحثه 7) پخش کردن (موسیقی) (منسوخ)» (میلز،1388: 8).
برای این مفهوم در زبان فارسی، معادل های گوناگون ذکر شده که از جمله می‌توان به «گفتار»، «سخن»، «وعظ و خطابه»، «درس و بحث»، «مقال» و «گفتمان» اشاره کرد؛ اما واژه‌ی گفتمان را برای اولین بار، داریوش آشوری در یکی از مقاله های خود، تحت عنوان «نظریه‌ی غرب زدگی و بحران تفکر در ایران» به کار برده است. در دهه های اخیر، مقوله‌ی گفتمان در عرصه‌ی نظریه‌های ادبی، فلسفی، جامعه‌شناسی، سیاست، روانکاوی و حتی روانشناسی اجتماعی و سایر حوزه‌ها و رشته‌های علوم اجتماعی مورد توجه اندیشمندان و نظریه پردازان قرار گرفته است که به بیان ساده مجموعه‌ای از گزاره ها و پاره گفتارهایی است که یک مفهوم کلی را در برمی‌گیرد و واجد معنا، نیرو و تأثیر در یک بافت اجتماعی است.
«گفتمان راجع به تولید دانش به کمک زبان است. ولی خودش از رهگذر عمل تولید می‌شود و از آن جا که تمام عمل های اجتماعی حاوی معنا است، تمام اعمال سویه ای گفتمانی دارند؛ بنابراین گفتمان در تمام اعمال اجتماعی وارد می‌شود و بر آن‌ها تأثیر می‌گذارد.» (هال،1386: 62). در تحلیل گفتمان مجموعه شرایط اجتماعی، زمینه‌ی وقوع متن یا نوشتار، گفتار، ارتباطات غیرکلامی و رابطه‌ی ساختار و واژه‌ها در گزاره های کلی نگریسته می‌شود. واژه‌ها هر کدام به‌تنهایی مفهوم خاص خود را دارا هستند اما در شرایط وقوع و در اذهان گوناگون معانی متفاوتی دارند.
«به اعتقاد یورگنسن و فیلیپس گفتمآن‌گونه ای کنش اجتماعی است که در تولید جهان اجتماعی- شامل دانش، هویت ها و روابط اجتماعی- و در نتیجه حفظ الگوهای اجتماعی خاص نقش دارد. این نگرش ضد ذات گرا است: یعنی این‌که جهان اجتماعی به نحو اجتماعی ساخته شده است و در نتیجه، شرایط خارجی نیستند که ویژگی‌های جهان اجتماعی را مشخص یا از پیش تعیین می‌کنند، انسان‌ها نیز صاحب مجموعه‌ای از ویژگی‌های ثابت و اصیل یا ذات نیستند.» (یورگنسن و فیلیپس،1389: 24).
«نظریه‌ی گفتمان اساساً در زبان‌شناسی متولد شد و تاکنون مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته است. اگرچه زبان‌شناسی مدت ها از تحلیل گفتمان غافل مانده بود، اما در سال 1952 زلیگ هریس، زبان شناس ساختگرای آمریکایی، بررسی واحد بزرگتر از «جمله» را در کانون توجه زبان‌شناسی قرار داد و آن را تحلیل گفتمان نامید.» (سلطانی،1383: 154). «که خط سیر تحول آن از «شناخت زبان به‌عنوان پدیده‌ای در خود» به «شناسایی نقش زبان در انعکاس و بازتولید روابط و مناسبات اجتماعی» است. »(کلانتری،1391: 27).
«در تحلیل گفتمان ساختگرا، گفتمان به‌مثابه زبان، بزرگتر از جمله تعریف می‌شود. با گسترش نقش‌گرایی در دهه های 60 و 70 میلادی، عده ای از زبان شناسان، مفهوم بافت را نیز وارد تحلیل گفتمان کردند و گفتمان را به‌مثابه زبان به هنگام کاربرد در نظر گرفتند. این نوع از تحلیل را می‌توان تحلیل گفتمان نقش گرا نامید. منظور از بافت در تحلیل گفتمان نقش گرا شرایط زمانی و مکانی محدودی است که زبان در آن به کار می‌رود. زبان‌شناسی انتقادی، قدرت و ایدئولوژی را نیز وارد جریان غالب تحلیل گفتمان در زبان‌شناسی کرده و در دهه‌ی 80 و 90 رشد قابل ملاحظه ای پیدا کرد و به تحلیل گفتمان انتقادی معروف شد. سیر تحول تحلیل گفتمان در زبان‌شناسی را می‌توان در قالب تحلیل گفتمان ساختگرا، تحلیل گفتمان نقش گرا و تحلیل گفتمان انتقادی خلاصه کرد. وجه مشترک این سه رویکرد این است که در آن‌ها زبان بزرگتر از گفتمان است.» (سلطانی،1383: 154).
«این نظریه بر نقش زبان در بازنمایی و نیز ایجاد واقعیت اجتماعی تأکید می‌کند؛ بنابراین نظریه، دسترسی به واقعیت تنها از طریق زبان میسر است؛ اما بازنمایی واقعیت از طریق زبان هرگز بازتاب واقعیت از پیش موجود و عینی نیست، بلکه در این بازنمایی، زبان در ایجاد واقعیت نقش ایفا می‌کند. در واقع جهان محصول گفتمآن‌هاست. البته این نظریه وجود واقعیت را نفی نمی‌کند، اما معتقد است اشیا و پدیده ها تنها از طریق گفتمان معنا می‌یابند. در این نظریه زبان صرفاً گذرگاه انتقال اطلاعات و بازنمایی صرف واقعیت نیست، بلکه ماشینی است که جهان اجتماعی را می‌سازد و معنادار می‌کند. هویت ها و روابط اجتماعی نیز محصول زبان و گفتمان‌ها هستند و تغییر در گفتمان تغییر در جهان اجتماعی را به همراه خواهد داشت و نزاع گفتمانی به تغییر و بازتولید واقعیت اجتماعی منجر می‌شود.» (حسینی زاده،1383: 182).
«اگر نگوییم این فلسفه بود که امکان معرفت شناختی پیدایش نظریات مختلف گفتمان را در معنای جدیدشان، پس از چرخش زبان‌شناختی به وجود آورد، می‌توان مدعی شد که تثبیت، بسط و گسترش و جهت گیری بعدی آن مرهون تأملات فلسفی در این باب و رفع مشکلات معرفتی از مسیر آن بوده است.» (کلانتری،1391: 33). « تأکید بر زبان و زندگی روزمره و تعریف انسان در رابطه و در درون آن‌ها، به نوعی به گور سپردن سوژه‌ی آگاه دکارتی بود. این روند تحولات تاریخی را از سیطره ی یک دانای کل خارج ساخت و آن را بر پویش های زندگی روزمره و عمل مبتنی کرد» (همان: 150). در هم تنیدگی زبان و جهان و زندگی روزمره و تبدیل شدن زبان به اصلی ترین مسئله در تمام جریآن‌های فکری منجر به سر برآوردن نظریه‌ی گفتمان از دل این تلقی ها و تفکرات شد.
چنان‌که دریدا می‌گوید «وقتی زبان تمام مسائل را دربرمی‌گیرد…همه چیز به گفتمان بدل می‌شود.»( همان، 161).
زبان، معنا و زندگی روزمره از مهم‌ترین مؤلفه های نظریات گفتمان است که به تدریج وارد ادبیات جامعه‌شناسی شد و منجر به بنا نهادن سوژه‌ی انضمامی، عقل جامعه بنیاد و تاریخ بنیاد شد و بدین گونه جامعه‌شناسی نشان داد که انسان زاده ی جامعه و تاریخ است و عقلانیت نیز در محدوده‌ی اجتماعی تعین می‌یابد. بدیهی است که تمامی این دستاوردها بزرگ ترین ثمرات را برای مطالعات گفتمانی داشته است. چنان‌که بوردیو مطالعات زبانی و گفتمانی را جزء جدانشدنی جامعه‌شناسی می دانست؛ اما نسبت گفتمان با زبان، معنا و زندگی روزمره بیش از همه نزد فوکو آشکارا بیان می‌شود.

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید