د ناوری اطلاعات دانشكدة مديريت دانشگاه تهران
دورة 7، شمارة 4 زمستان 1394 ص. 804- 789

بررسي تأثيرهوشمندي رقابتي بر عملكرد سازمان در بانك هاي تجاري
سونيا صرامي1، اسداﷲ كردنايئج2، اصغر مشبكي اصفهاني3
چكيده: اهميت دستيابي به اطلاعات بازار كـه حاصـل هوشـمندي رقـابتي سـازمان اسـت بـاتغييرات وسيعي كه امروزه شركتها در حوزههاي مختلف از جمله افزايش شـدت رقابـت، ورودفناوريهاي جديد، خصوصي سازي و مواردي مانند اينها در محيط رقابتي خود تجربه مـي كننـد ، بيش از پيش افزايش يافته و به شدت بر عملكرد سازمان تأثير ميگذارد. از اين رو پژوهش حاضر به منظور بررسي تأثير هوشمندي رقابتي بر عملكرد سازمان در بانكهاي تجاري اجرا شده است. اين پژوهش از نظر هدف، كاربردي است و از لحاظ نحوة گردآوري دادهها، توصيفي و از شـاخ ة همبس تگي ب ه ش مار م ي رود. جامع ة آم اري آن 22 بان ك تج اري اس ت ك ه از 14 بان ك همكاري كننده با پـژوهش، 174 نفـر بـراي نمونـة آمـاري انتخـاب شـدند. پـس از جمـعآوري پرسشنامهها، دادهها در قالب مدل سازي معادلات ساختاري به كمك نرم افزارهـايSmartPLS و SPSS بررسي شدند. يافتهها نشان داد هوشمندي رقابتي بر عملكرد سازماني تأثير مي گـذارد . مؤلفههاي هوشمندي رقـابتي كـه هوشـمندي رقبـا، فناورانـه ، راهبـردي ـ اجتمـاعي و بـازار را دربرميگيرند نيز بهترتيب اولويت بر عملكرد سازمان تأثيرگذارند.

واژه هاي كليدي: بانكهاي تجاري، عملكرد، كارايي، هوشمندي رقابتي.

كارشناس ارشد مديريت بازرگاني، دانشكدة مديريت و اقتصاد، دانشگاه تربيت مدرس، تهران، ايران
دانشيار گروه مديريت، دانشكدة مديريت و اقتصاد، دانشگاه تربيت مدرس، تهران، ايران
استاد گروه مديريت دانشكدة مديريت و اقتصاد دانشگاه تربيت مدرس، تهران، ايران

تاريخ دريافت مقاله: 16/02/1393 تاريخ پذيرش نهايي مقاله: 10/07/1394 نويسندة مسئول مقاله: اسداﷲ كردنايئج E-mail: naeij@modares.ac.ir
مقدمه
امروزه اغلب سازمانهاي تجاري، نوعي از فعاليتهاي هوشمندي رقابتي را چه به صورت رسـميو چه غيررسمي در شركت اجرا مي كنند. هوشمندي رقابتي مي تواند به صورت محصول يا فراينـدتعريف شود (ياپ و رشيد، 2011). در جايگاه فرايند، هوشمندي رقابتي به يـك سـري روش هـاياخلاقي و قانوني براي جمعآوري، توسعه، تجزيه وتحليل و انتشار اطلاعات كاربردي در رابطـه بـارقبا، تأمين كنندگان، مشتريان و خود سـازمان و محـيط كسـب وكـار اطـلاق مـي شـود (انجمـنمتخصصان هوشمندي رقابتي، 2009). به عنوان محصول، هوشمندي رقابتي اطلاعـات كـاربرديدربارة رفتار فعلي و آتي رقبا، تأمين كنندگان، مشتريان، فناوريها، دولـت، بـازار و وضـعيت كلـيمحيط كسب وكار تعريف مي شود (ودار و گاينز، 2000). تأسيس متعدد بانـك هـا و مؤسسـه هـايمالي و اعتباري در صنعت بانكداري ايران و تحولات گوناگون اين صنعت در دهـ ة اخيـر، فضـاي رقابتي شديدي در اين صنعت به وجود آورده و مصرف كنندگان خدمات بانكي را با عرضهكنندگان متنوعي روبه رو كرده است ( حميـديزاده و ميانـدهي و صـناعي، 1392). اينجاسـت كـه اگـر بـهوضعيت رقابت در صنعت و راهكارهاي قابل قبول و هوشيارانه توجه نشود، اين مؤسسههاي مالي از صحنة رقابت كنار گذاشته مي شوند. به همين دليل آگاهي از اينكه مشتريان خدمات بانكي بـر اساس چه عواملي به انتخاب بانك يا مؤسسة مالي مدنظرشان اقدام ميكننـد ، در عملكـرد بهتـربانك نسبت به رقبا تأثير ميگذارد. در همين راستا نيز مي توان به پژوهش انگوگي و همكـارانشدر سال 2012 اشاره كرد كه بين ابعاد هوشمندي رقابتي و سودآوري بانك ها در كشور كنيا رابطهاي مثبت و معنادار يافتند (حميدي زاده و همكاران، 1392). از اين رو، در اين پژوهش تلاش شده است رابطة بين هوشمندي رقابتي و عملكرد و چگونگي اثرگذاري مؤلفههاي هوشمند رقابتي بـرآن در بانكهاي تجاري كشور بررسي شود. در راستاي همين هدف، سـؤال پـژوهش ايـن گونـهمطرح مي شود: آيا هوشمندي رقابتي بر عملكرد بانك هـاي تجـاري فعـال در صـنعت بانكـداري كشور تأثير مي گذارد؟
پيشينة نظري پژوهش
با توجه به اينكه در اين پژوهش دو مؤلفة هوشمندي رقابتي و عملكرد بررسي ميشود، در ادامـهپيشينة نظري پژوهش به اختصار به اين دو مؤلفه ميپردازد.
مفهوم عملكرد
ميدانيم كه عملكرد و مفاهيم آن بهطور عمده حوزة علوم نرم و نظري را دربر ميگيرند. بنـابراينبه دليل نسبيبودن اصول، قوانين و نظريههاي موجود، منابع مطالعاتي و پژوهشي دربـارة تعريـفمفهوم اجتماعي و انساني ديدگاههاي متفاوتي دارند (احمدپور، 1381). به دليل كاربردهاي مختلف از عملكرد، ارائة تعريفي از اين واژه كمي پيچيده است. اين تنـوع نشـان دهنـدة سـاختار مختلـفسازمان ها و معيارهاي مختلف براي اندازهگيري خروجي آنها بهعنوان عملكرد كسب وكار است. از جمله تعاريف عملكرد سازماني مي توان به تعريف تانگن (2004) اشاره كرد، او عملكـرد را نتـايجقابل اندازهگيري، تصميمها و اقدام هاي سازماني مـي دانـد كـه نشـان دهنـدة ميـزان موفقيـت ودستاوردهاي كسب شده است.
شاخصهاي اندازهگيري عملكرد
اندازهگيري عملكرد موضوعي است كه اغلب مورد بحث قرار گرفته، و تعاريف متعددي بـراي آنارائه شده است. در اين راستا نيلي، گرگوري و پلاتـس (1995)، انـدازه گيـري عملكـرد را فراينـدكمي سازي فعاليت تشريح مي كنند. در اين تعريف، اندازهگيري، فرايند كمـي سـازي و فعاليـت بـاعملكرد ارتباط دارند. در مدلهاي سنتي، ارزيابي عملكرد با توجه به سه خروجي اصلي سـازمان ، يعني عملكرد مالي، بازار و بازگشت سرماية سهامداران بررسي مـي شـد؛ امـا در الگوهـاي نـوينارزيابي عملكرد، مدل هاي كمي (مانند معيار بهرهوري با رويكرد ارزش افزوده، معيار كارآمدي بـارويكرد اثربخشي و كارايي و معيار سودآوري با رويكرد حسابرسي عملكـرد ) و مـدل هـاي كيفـي(مثل معيار توصيفي و ارزشي با رويكرد تعهد سازماني و اخلاق سـازماني ) وجـو د دارد. دسـت كـمبراي ارزيابي عملكرد هر سازمان بايد بر هفت مقياس توجه كرد كه الزاماً متمايز از يكديگر نيستند.
اين مقياس ها عبارتاند از: اثربخشي، كارايي، سود و سودآوري، بهـره و بهـره وري، كيفيـت زنـدگيشغلي، خلاقيت و نوآوري و كيفيت. در اين پژوهش نيز، عملكرد بانكهاي تجاري بر مبناي كارايي سنجيده شده است.
مفهوم كارايي
تعاريف متعددي از كارايي ارائه شده است. نيكلسون و والتر (1972) آن را مفهوم تخصيص بهينة منابع ناميدند. آنها معتقد بودند در مجموعه اي از فعاليت ها، هنگامي به فعاليت كار گفته مـي شـودكه مقدار توليد آن امكان افزايش ن داشته باشد، مگر آنكه توليد ساير فعاليت ها كاهش يابد. صـبور(1388) نيز كارايي را بيشينه كردن نتيجه توسط سازمان يا نهاد اقتصادي تعريف مـي كنـد . بـرايبررسي كارايي سيستم، بايد خروجيهاي به دست آمده و وروديهاي مصرف شده مقايسه شوند. در صنعت بانكداري دو نگرش متفاوت در زمينة اندازهگيري داده ها و ستانده هـا وجـود دارد؛ نگـرشواسطهاي و توليدي. در نگرش واسطهاي، بانك ها از طريق جمعآوري سپرده ها و تبديل آنهـا بـهدارايي هاي بهرهدار، فعاليت مي كنند. در نگـرش توليـدي، بانـك هـا توليدكننـدة دو نـوع خـدمتگردآوري و مصرف وجوه شناخته مي شوند (مولينوكس، آلتونباس و ايوانس، 2001). اين پـژوهشنيز از نگرش توليدي كه با اصول بانكداري اسلامي و قانون عمليـات بـانكي بـدون ربـا سـازگاراست، بهره مي برد.
هوشمندي رقابتي
در وضعيتي كه دانش بشري در تمام زمينه ها تغييرات رو به رشدي را تجربـه مـي كنـد ، شـناختتغييرات بازار، رقابت، فناوري، نوآوري و پيشبيني روندهاي آينده براي رقابت ضـروري بـه نظـرمي رسد و هوشمندي رقابتي بر اين زمينه ها تمركز مي كنـد . بـه تعبيـري هوشـمندي رقـابتي بـههوشمندي شركت يا كسب وكار1 اشاره دارد و هنر جذب و انتقال دانـش از عناصـر فراسـازماني و محيط، طي قواعد خاص و ضوابط معين به سازمان براي حفاظت از تهديدهاي رقابتي، شناخت و بهرهبرداري از فرصتهاي بالقوه و ساختن آينده است و مـي توانـد بـر موقعيـت رقـابتي شـركتاثرگذار باشد (فوري، 1999؛ فالد، 1985؛ راچ و سانتي، 2001).
مطالعات زيادي به تعريف و بررسي هوشمندي رقابتي پرداختهاند. گيبونز و پريسكات (1996) آن را اطلاعات رقيب و همچنين اطلاعات جمع آوري شده در تـاريخ مشـتريان، تـأمين كننـدگان،فناوريها، محيط يا روابط تجاري بالقوه تعريف مي كنند. در حـالي كـه برخـي ديگـر، هوشـمنديرقابتي را جمعآوري اطلاعات محيط و رقبـا بـه منظـور خلـق و حفـظ مزيـت رقـابتي مـي داننـد . هوشمندي رقابتي فرايند سيستماتيكي براي كسب اطمينان از داشـتن اطلاعـات بـه روز و دقيـق دربارة رقبا است (ماريا و دنيس، 2007). دشاميز و ناياك (1995)، سه نوع هوشـمندي رقـابتي راشناسايي كردهاند كه عبارت اند از:
هوشمندي بازار: سعي دارد نيازهاي جاري و آتي مشتريان، فرصت هاي جديـد و خلاقانـه درتقسيم بازار و تغييرات عمدهاي را نمايان كند كه در فرايندهاي بازاريابي و توزيع رخ مي دهد.
در اين هوشمندي، به طور عمده اطلاعات مشتريان، تأمينكنندگان، خريداران و توزيع كننـدگانگردآوري و تجزيه وتحليل مي شود. اين نوع هوشمندي وظيفة تهيه و عرضة روندهاي حال و آيندة نيازها و ترجيحات مشتريان در بازارهاي جديد را برعهده دارد.
هوشمندي رقبا: اين نوع هوشمندي از طريق بررسي مستمر و نظام مند تغييـرات در سـاختار رقبا، محصولات جايگزين جديد و واردشوندگان جديد بـه صـنعت، وظيفـة ارزيـابي تكامـل راهبرد رقبا را برعهده دارد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Company or Business Intelligence
3. هوشمندي فناورانه: اين نوع هوشمندي به ارزيابي فناوري هاي جديـد مـي پـردازد و جهـش فناوريهاي آينده را پيش بيني مي كند و با تحقيقات پايه و كاربردي، حق اختراع و… سروكار دارد. اين نوع هوشمندي با بهره مندي از فرايند هزينه ـ فايده، فناوري هاي موجود و جديد را ارزيابي ميكند و به پيش بيني وقفه هاي فناورانه آينده ميپردازد.
راچ و سانتي (2001)، نوع ديگري از هوشمندي را به انواع هوشمندي رقابتي اضـافه كردنـد. هوشمندي راهبردي ـ اجتماعي كه قوانين، ماليات و امـور مـا لي، گسـتر ة اقتصـادي و سياسـي و مقولات منابع انساني را دربرمي گيرد. ايـن نـوع از هوشـمندي بـر مشـاهده و تحليـل رفتارهـاي اجتماعي تمركز مي كند.
پيشينة تجربي پژوهش
با مرور پيشينة پژوهش، مهمترين و نزديكتـرين پـژوهشهـاي پيشـين در ارتبـاط بـا موضـوعشناسايي شدند كه خلاصهاي از آنها در ادامه آمده است. بزرگ ترين پژوهش دهة نـود در زمينـة هوشمندي رقابتي، پژوهش اسميت و پرسـكات (1989) اسـت. در ايـن پـژوهش مشـخص شـدهوشمندي رقابتي مرحلة قبل از پيشرفت است، امـا جـديتـرين مشـكل در ايـن زمينـه كمبـودكارشناسان، حضور ضعيف مديران، مسائل اخلاقي و قانوني و فناوري هاي به روز است.
سابرانين و ايشاك (1998) از اولين افرادي بودند كه برگشت موجودي شركت (ROA)1 را با هوشمندي رقابتي مقايسه كردند. نتيجة تحقيقات رابطة مستقيمي بين سيستمهاي تجزيهوتحليل رقيب پيشرفتهتر و بازدهي شركت نشان داد. محقق ديگري با نام پاتريك پلسـميكر (2007) بـهبررسي شيوههاي هوشمندي رقابتي صادركنندگان آفريقـاي جنـوبي و بلژيـك پرداخـت. نتـايج، تفاوت فرهنگ هوش رقابتي و اجراي مؤثر هوشمندي رقابتي، بهويژه در زمينه هاي برنامـه ريـزيفرايند و ساختار جمعآوري دادهها، تجريهوتحليل دادهها و توسعة مهارت و مديريت اطلاعـات دردو كشور را آشكار كرد.
پژوهش ديگري كه در اين زمينه با توجه به نقش هوشمندي رقـابتي بـر عملكـرد كاركنـانفروش اجرا شد، جنبة ديگري از اين مفهوم را مشخص كرد؛ به گونهاي كه نتايج آن نشان داد در صورتي كه كاركنان توانايي فروش مناسبي نداشته باشـند ، نـه تنهـا از هوشـمندي رقـابتي بهـرة مطلوبي نميبرند، بلكه اين مفهوم بر وضعيت فروش سازمان تأثير منفي ميگذارد (هـاگز، بـون و راپ، 2013).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Return On Assets
براي بررسي هوشمندي رقابتي از مدلهاي گوناگوني اسـتفاده شـده اسـت كـه از آن جملـهمي توان به پژوهش ميبرگ (2004) اشاره كرد كه به كمك ابعاد هـوش بـازار، هـوش محصـول،هوش فناوري و هوش اتحادهاي استراتژيك، به بررسي هوشمندي رقابتي پرداخت. راچ و سانتي نيز در سال 2001 با استفاده از چهار بعد هوشمندي بازار، رقبا، فناورانه و راهبردي ـ اجتماعي بـهبررسي هوشمندي رقابتي پرداختند.
مدل مفهومي پژوهش
متغيرهاي هوشمندي رقابتي منتخب اين پژوهش برگرفته از پژوهش راچ و سانتي (2001) است.
شكل 1 مدل مفهومي پژوهش را نمايش مي دهد.

شكل

1
.

مفهومي

مدل
پژوهش

رقابتي

هوشمندي

بازار

هوشمندي

رقبا

هوشمندي

هوشمنديفناورانه

و

راهبردي

هوشمندي
اجتماعي

عملكرد

شكل

1

.

مفهومي

مدل

پژوهش



قیمت: تومان


پاسخ دهید