د ناوری اطلاعات دانشكدة مديريت دانشگاه تهران
دورة 7، شمارة 4 زمستان 1394 ص. 888- 865

ارائة مدلي براي ارزيابي عملكرد واحدهاي فناوري اطلاعات و
ارتباطات با رويكرد ارتباطات سبز
محمد فتحيان1، مهدي مهريار2، محمدرضا غلاميان3
چكيده: مـدل هـاي ارزيـابي عملكـرد واحـدهاي فنـاوري اطلاعـات و ارتباطـات تـا كنـون ازديدگاه هاي متفاوتي به موضوع پرداخته اند. از آنجا كه فناوري اطلاعات و ارتباطـات از دو وجـهتمايز مفيد و مضر براي محيط زيست برخوردار است، اين پژوهش با دخالت بعد محيط زيسـت ، قصد دارد مدل جديد ارزيابي عملكرد را با توجه به محيط زيست ارائه كند. براي نيل بـه چنـينمدلي از تلفيق معيارهاي مدل جايزة ملي كيفيت ارتباطات و فناوري اطلاعات جمهوري اسلامي ايران، مدل كارت امتيازي متوازن فناوري اطلاعات و ارتباطات سبز، مدل مديريت سـبز ايـران،استانداردهاي سازمان جهاني ارتباطات و مدل هاي ديگر بهره برده شد و جـامع تـرين معيار هـاي مطرح با بازتعريفي در مفـاهيم بنيـادين چـارچوب ارتباطـات سـبز ارائـه شـد . بـدين منظـور بـابهره گيري از روش تحليل عاملي اكتشافي و تأييدي، عوامل نهايي شناسايي شـدند و بـه كمـك روش تحليل سلسلهمراتبي به هر يك وزني اختصاص يافت و مدل هرم سـبز ارزيـابي عملكـردواحدهاي فناوري اطلاعات و ارتباطات ب هدست آمد.
واژه هاي كليدي: ارتباطات سبز، ارزيابي عملكرد فناوري اطلاعات و ارتباطات، فناوري اطلاعـاتو ارتباطات، محيط زيست.

استاد گروه مهندسي سيستم، تجارت الكترونيك و زنجيرة تأمين، دانشكدة صنايع دانشگاه علـم و صـنعت ايـران،تهران، ايران
دانشجوي كارشناسي ارشد مهندسي صنايع ـ مديريت سيستم و بهره وري، دانشكدة صنايع، دانشگاه علم و صنعت ايران، تهران، ايران
استاديار گروه مهندسي سيستم، تجارت الكترونيك و زنجيرة تأمين دانشكدة صنايع دانشگاه علم و صـنعت ايـران،تهران، ايران

تاريخ دريافت مقاله: 15/06/1393 تاريخ پذيرش نهايي مقاله: 11/08/1394 نويسندة مسئول مقاله: محمد فتحيان E-mail: fathian@iust.ac.ir
مقدمه
فعاليت هاي اقتصادي جهان در حال توسعه است و انرژي، طلايه دار رشـد بـا ثبـات آن بـه شـمارمي رود. هر روز توانايي هاي بيشتري از فناوري اطلاعات و ارتباطات (ICT)1 شناخته مـي شـود و كاربران علاقة بيشتري به استفاده از خدمات فناوري اطلاعات و ارتباطات نشان ميدهنـد . رشـدتعداد كاربران، توسعة زيرساختها را به همراه مي آورد؛ به طوري كه اين رشد در افزايش هزينه هـا،موجب افزايش انرژي مصرفي در زيرساخت هاي فناوري اطلاعات و ارتباطات مي شـود (اُبيـدات،آنپالاگان و ونگانگ، 2012). با وجود افزايش سرمايه گـذاري در فنـاوري اطلاعـات و ارتباطـات،بهره وري ارتقا نيافت و اين امر در سال هاي گذشـته موضـوعاتي چـون پـارادوكس بهـره وري را مطرح كرد (لوكاس، 1999). اگرچه خدمات فناوري اطلاعات و ارتباطـات (بـراي مثـال تجـارتالكترونيكي، دوركاري و ارتباطات تصويري) سبب كاهش انرژي مصرفي در ساير ساختارها (مانند حمل ونقل) مي شود (ضيايي و ناطق، 1392 و محمدي و اميـري، 1392)، رشـد انـرژي مصـرفيفناوري اطلاعات و ارتباطات رويداد نگران كننده اي است و در موقعيتي كه منـابع انـرژي محـدود است، مانعي براي توسعة خدمات فناوري اطلاعات و ارتباطات ايجاد مي كند (مك كـا ني، 2011). به علاوه با توسعة كمي و كيفي واحدهاي فناوري اطلاعات و ارتباطـات بـه سـوي پايـداري و در نظرگرفتن محدوديت منابع موجود و تشديد رقابـت م يـان آنهـا بـراي جلـب رضـايت مشـتريان، ضرورت بررسي هدفمند نحوة كاركرد اين واحدها اهم يـت و يـژه اي مـي يابـد (ايرانـي و حقيقـي، 1392).
نتايج بسياري از تحقيقات نشان مي دهد روش هاي كيفي ارزيابي عملكرد فناوري اطلاعات و ارتباطات، نتايج مطلوب تري دارند (حاجي جباري، 1995 و البدوي و كرامتي، 2005).
تجربه نشان داده است، گسترش فناوري اطلاعات و ارتباطات در كسب وكار، اغلب مشكلات جديدي را جايگزين مشكلات قديمي ميكند و به سبب آن مزيت هاي پـيش بينـي شـده كسـبنمي شود (اندرسن، 1999). از ايـن رو پـيش از بـهكـارگيري آن در هـر كسـب وكـاري ، بايـد از پيامدهاي فناورانه و مسئوليت اجتماعي آن آگاه شـد (حـاجي آخونـدي ، هاشـم زاده خوراسـگان ي، رحماني يوشانلوئي، ميركاظمي مود، 1392).
از ديد سازمان جهاني ارتباطات، فناوري اطلاعات و ارتباطات دو جنبة مفيد و مضـر دارد كـهبايد با كاهش در بعد منفي آن بر مزيـت هـاي فنـاوري اطلاعـات و ارتباطـات افـزود (شـكل 1) (اتحادية جهاني ارتباطات، 2012 و ما و يانگ، 2014).

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Information and Communication Technology (ICT)

شكل 1. تأثير فناوري اطلاعات و ارتباطات بر محيط زيست
در سال 2002 انرژي الكتريكي توليدي براي كاركرد شبكه هاي زيرساختي توليدكننـد ة 35/4 ميليون تن گاز 2CO در هوا بوده است و پيش بيني مي شود تا سال 2020 انتشار اين گـاز در هـوابه حدود 350 ميليون تن افزايش يابد (اُبيدات و همكاران، 2012 و چادهوري، 2012).
بر اساس تحقيقات آژانس حفاظت محيط زيست آمريكا1، انتشار گازهاي گلخانـه اي ناشـي ازتوليد انرژي الكتريكي (شامل انرژي مصرفي در صنعت فناوري اطلاعات و ارتباطات) با حدود 32 درصد در ردة اول قرار دارد و انتشار ناشي از فعاليت هاي حمل ونقل كمابيش با 28 درصد در رتبة دوم جاي گرفته است، اين در حالي است كه رتبـة سـوم بـه توليـد گازهـاي گلخانـه اي صـنعتاختصاص يافته است (اي. پي. اي، 2014).
برآورد شده است هر رايانة در حال كار، طي يك سال يك تن دي اكسيدكربن توليد مـيكنـد(كي روين، 2006). از آلودگي الكترومغناطيسي نيز نبايد غافل شد كه حاصل فناوري اطلاعـات و ارتباطات است و نمي توان به صورت ملموسي آن را رصد كرد، اما اثر مخربي دارد كه در بلندمدت نمايان مي شود.
هدف از اجراي اين پژوهش، ارائة مـدلي نـوين بـراي ارز يـابي عملكـرد واحـدهاي فنـاوري اطلاعات و ارتباطات است كه همگرايي بيشتري با محيط زيست داشته باشـد. سـؤال هـاي ايـن
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. United States Environmental Protection Agency (EPA)
پژوهش عبارت اند از: 1. معيار هاي مناسب ارزيابي عملكرد واحدهاي فناوري اطلاعات و ارتباطات با رويكرد سبز كدام اند؟ 2. اهميت معيار هاي ارزشيابي با رويكرد ارتباطات سبز در ارزيابي عملكرد واحدهاي فناوري اطلاعات و ارتباطات چقدر است؟ پيشينة پژوهش پيشينة نظري
به احتمال زياد، اصطلاح »فناوري اطلاعات و ارتباطات سبز« مـدت كوتـاهي پـس از راهانـدازيداوطلبانة برنامة برچسب »ستارة انرژي« آژانس حفاظت محيط زيسـت ايـالات متحـده در سـال1992 ابداع شد كـه كمـابيش بـا صـدور گواهينامـة TCO1 اتحاديـة كاركنـان حرفـه اي سـوئد
( مجموعهاي از گواهينامه هاي استاندارد محصول براي تجهيـزات دفتـري و اداري ماننـد رايانـه، صفحة كليد، چاپگر، گوشي هاي تلفن همراه و مبلمان اداري) مصـادف اسـت . سـان موروجسـان، فناوري اطلاعات و ارتباطات سبز را اين گونه تعريـف كـرد: »مطالعـه، طراحـي، توليـد و سـاخت،استفاده و مصرف و در نهايت خلاصي و دورانداختن رايانه ها، سرورها به همـراه زيرسيسـتم هـاييمانند مانيتور، چاپگر، دستگاه هاي ذخيرة اطلاعات و سيستم هاي شـبكه و ارتباطـات بـه صـورتيكارآمد و مؤثر با حداقل تأثير بر محيط زيست« (مورجسان، 2008).
اخيراً اين ايده مطرح شده است كه كل فرايندهاي فناوري اطلاعات و ارتباطـات ، بـهشـكليدوستانه تر و سازگارتر با محيط زيست، اقتصاد و جامعه، رخ دهد. فنـاوري اطلاعـات و ارتباطـاتسبز چيزي بيش از اين تعريف نيست: »اتخاذ طرز فكر كسب وكار در همان سطح از بهـره وري و حاشية سود، اما در حالتي سازگار با محيط زيست«. برخي از موارد مهم در ارتباط بـا كـاهش اثـرمنفي فناوري اطلاعات و ارتباطات عبارتاند از (شولز، 2010؛ سينگ، ريشـي و شـوكلا، 2011 و مككاني، 2011):
طراحي براي پايداري محيط؛
مديريت برق مصرفي؛
محاسبة بازده انرژي؛
مجازي سازي سرورها؛
مسئوليت پذيري در برابر اقلام مازاد و مستعمل و مقولة بازيافت؛
كاهش ريسك هاي زيست محيطي؛
استفاده از برق توليدي از انرژي هاي سبز؛
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Telecommunications Certifying Office (TCO)
استفاده از برچسب انرژي براي محصولات توليدي؛
طراحي مراكز داده و مراكز مخابراتي دوستدار با محيط زيست؛
كاهش آلودگي الكترومغناطيسي.
در تعريفي جامع مي توان مديريت فناوري اطلاعات و ارتباطات سبز را همگرايـي تمـام ابعـادساختار مديريت فناوري اطلاعات و ارتباطات (فني و مديريتي) با محيط زيست دانست. مـديريت منابع انساني فناوري اطلاعات و ارتباطـات سـبز، رهبـري فنـاوري اطلاعـات و ارتباطـات سـبز،مديريت مالي فناوري اطلاعات و ارتباطات سبز، مديريت كالاي فنـاوري اطلاعـات و ارتباطـاتسبز، مديريت پروژة فناوري اطلاعات و ارتباطات سـبز، مـديريت نگهـداري و تعم يـرات فنـاوري اطلاعات و ارتباطات سبز و موارد مشابه ديگر، لاية اول يـة همگرايـي واحـد فنـاوري اطلاعـات وارتباطات سبز را شكل مي دهند؛ جايي كه رويكردهاي كلان سازمان و واحد فناوري اطلاعـات وارتباطات تدوين مي شوند. در لاية بعدي زيرساخت ها، مواد، تجهيزات، سـاختمان و مـوارد مشـابهديگر قرار مي گيرد. سازماني كه در تمام ابعاد به محيط زيست توجه خاصي دارد و بـه ا يـن ي قـين رسيده است كه براي رسيدن به پايداري سازمان بايد از مسير پايداري جامعه عبـور ك نـد و بـراي رسيدن به پايداري جامعه بايد همگرايي با محيط زيست را جزء اصـول اول يـة سـازمان بدانـد ، در جايگاه ويژه اي قرار دارد.
پيشينة تجربي
تكنيك ها و روش هاي بسياري براي ارزيابي عملكرد فناوري اطلاعات و ارتباطات معرفي شده اند كه هر يك از اين روش ها با تمركـز بـر جنبـة خاصـي از فنـاور ي اطلاعـات و ارتباطـات ماننـدسود آوري و رضايت مشتريان ب هوجود آمده اند. مدل هـاي ارائـه شـده گـرايش متفـاوتي همچـونگرايش به مباحث فني و گرايش به مباحث مديريتي دارند.
مؤسسة IT Governance چارچوبي را با نام COBIT1 ارائهكرده است كه مدل خوبي براي كنترل اطلاعات، فناوري اطلاعات و ريسك هاي آن شناختهشده و براي پ يـاده سـازي و مم يـزي راهبري فناوري اطلاعات بهكار مي رود. اين چارچوب بهترين تجربه هاي عملي در زمينة حاكميت فناوري اطلاعات و ارتباطات را دربرمي گيرد و مجموعه اي از فرايندها، معيار ها و سنجه هاي قابل قبول را فراهم مي كند كه بخش 12DS آن به مديريت فيزيكي محـيط اختصـاص دارد (ايسـاكا،2010؛ كر و مورثي، 2013 و رئيس سفري، غضنفري و فتحيان، 2009).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Control Objectives for Information and related Technology (COBIT)
ETOM1 مدلي براي صنايع خدمات اطلاعاتي و ارتباطي به شمار ميرود كه روند و چـرخشكار در خدمات ارتباطي و اطلاعاتي را پايهريزي كرده است و ما را در رسيدن به سازمان منسـجمو منظم براي ارائة خدمات مناسب ارتباطاتي و اطلاعاتي ياري مي دهد (جي. بـي، 2004 و نـوري مقدم، 2011).
چارچوب ITIL2 با نگاهي نوين به فرا يندهاي راهبردي، طراحي، ارائـه و پشـتيباني در حـوزةمديريت خدمات فناوري اطلاعات، بهبـود ارائـه و پشـتيباني ايـن خـدمات را فـراهم مـي كنـد و هم سويي با الزامات كسب وكار را ارتقا مي بخشد. ITIL فرايند ارزيابي را اين گونـه تعريـف كـردهاست: »ارزيابي فرايندي عمومي است كه مشخص مي كند آيا عملكرد قابل قبول است، آيا ارزش پول پرداختي را دارد و براي استفاده پذيرفتني است (هووارد، 2011 و جان ون بـون و همكـاران ، 2011: 472).
در نظام مديريت بهداشت، ايمني و محيط زيسـت 3، اسـتانداردهاي متنـوعي وجـود دارد كـه بهطور مشخص يك بعد آن به محيط زيسـت اختصـاص دارد و آن را معيـاري جداگانـه در نظـرگرفته و بررسي ميكند.
سازمان جهاني ارتباطـات، مجموعـه اي از اسـتانداردها و شـيوه هـا را بـا اسـتفاده از رويكـردارتباطات سبز بهمنظور ارزيابي تأثير فناوري اطلاعات و ارتباطـات ، در دو جنبـة انتشـار گازهـايگلخانه اي ناشي از فناوري اطلاعات و ارتباطات و ميزان جلوگيري از انتشـار گازهـاي گلخانـهاي بررسي مي كند. شيوه هاي مطرح در بيش از 60 ارگان برخـوردار از سـازمان فنـاوري اطلاعـات وارتباطات خصوصي در حال توسعه است كه از ميان آنها ميتوان به گروه كنوانسيون بين المللي در تغييرات آبوهوايي (UNFCCC)4 و برنامة محيط زيست سازمان ملل متحـد (UNEP)5 اشـارهكرد (اتحادية جهاني ارتباطات، 2013).
جايزة ملي كيفيت ارتباطات و فناوري اطلاعات جمهوري اسلامي ايران (ICTINQA)6 نيـز نوعي جايزة كشوري است كه به استناد مصوبة شوراي عالي استاندارد و توسط وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات پايهگذاري شده است. اين جايزه همه ساله بر اساس مدل ارزيابي كيفيت ايران ـ كه شوراي سياستگذاري آن را تأييد كرده است ـ براي شناسايي واحـدهاي برتـر در زمينـههـايارتباطات و فناوري اطلاعـات (ICT) و انتخـاب و معرفـي برتـرين هـا برگـزار مـيشـود (وزارت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Enhanced Telecom Operations Map (ETOM)
Information Technology Infrastructure Library (ITIL)
.3 Health and Safety Environment-Management System (HSE-MS)
The United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC)
United Nations Environment Programme (UNEP)
I.R.IRAN ICT National Quality Award (ICTINQA)
ارتباطات و فناوري اطلاعات، 2011). هدف و مبنـاي ايـن جـايزه، اهميـت مـديريت كيفيـت درعرصة ارتباطات و فناوري اطلاعات به منظور ارتقاي سطح كيفيت ارائة خـدمات زيربنـايي دولـتالكترونيكي و نيز، مزيت هاي نسبي و رقابتي اين نوع خدمات در اقتصاد ملي اسـت . نمـاي مـدل جايزة ملي كيفيت ايران بر اساس چرخي طراحي شده است كه نمادي از حركت را نشان مي دهد (شكل 2). اين مدل هفت معيار را دربرمي گيرد كه چهار معيار آن بـه توانمندسـازها و سـه معيـارديگر به نتايج اختصاص دارد. معيار نتايج محيط زيست و جامعـه بـه عنـوان معيـاري جداگانـه دربخش نتايج دسته بندي شده است (وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات، 2011).

يادگيري

ي
ور
آ
و
ن

و

خلاقيت

100

رهبري
مديريت

و

فرايندها

200

100

منابع

100

و

زيست

محيط

نتايج
جامعه

عملكردي

نتايج

15
0

و

مشتريان

نتايج
مصرف

كنندگان

250
كاركنان

100

يادگيري

ي

ور

آ

و

ن

و



قیمت: تومان


پاسخ دهید