DOI: http://dx.doi.org/10.22059/jitm.2016.55733
Journal of Information Technology Management د ناوری اطلاعات
دانشكدة مديريت دانشگاه تهران دورة 8، شمارة 3 پاييز 1395
ص. 455- 435

نگاشت سيستماتيك روش شناسي تحقيقات در حوزة تجارت الكترونيك
الهام اسدامرجي 1، حسنعلي نعمتي2، ايوب محمديان3
چكيده: اهميت تحقيقات روش شناسي در حوزة تجارت الكترونيك، به اهميت روش توليد علم و درك منطق حل مسائل قلمرو تجارت الكترونيك برمي گردد. در هـر رشـتة علمـي ايـن نـوعتحقيقات براي جامعة علمي آن رشته اهميـت دارد . هـدف مقالـة حاضـر بررسـي روش شناسـيتحقيقات در حوزة تجارت الكترونيك از طريق بررسي سه مجلـة معتبـر تجـارت الكترونيـك ازسال 2009 تا سال 2013 با استفاده از روش مطالعة نگاشت سيستماتيك است. در نتيجة انجـاماين تحقيق، از مجموع 422 مقاله، 337 مقاله استخراج شد. اين مطالعه تلاش شـده اسـت نـوعتحقيق، هدف تحقيق، پارادايم فلسفي، دامنة تحقيق، روش تحقيق و واحد تحليل مقـالات ، بـهروش كمي و كيفي تحليل شود. نتايج به دست آمده نشان مـيدهـد تحقيقـات كمـي مبتنـي بـرپارادايم اثبات گرايي با اهداف كاربردي در موضوعات مربوط بـه توسـعة محصـولات و خـدماتجديد و روش تحقيق پيمايشي در سطح تحليل جامعـه ، بيشـترين فراوانـي را داشـته اسـت. در نهايت، با استفاده از نرم افزار كلمنتاين روابط بين برخي نتايج نيز تحليل شده است.

واژه هاي كليدي: تجارت الكترونيك، روش شناسي تحقيق ، مدل سازي انجمني، مطالعة نگاشـتسيستماتيك.

دانشجوي دكتري مديريت فناوري اطلاعات، دانشگاه آزاد تهران شمال، تهران، ايران
دكتري مديريت سيستم، دانشكدة مديريت دانشگاه تهران، تهران، ايران
استاديار گروه مديريت فناوري اطلاعات، دانشكدة مديريت دانشگاه تهران، تهران، ايران

تاريخ دريافت مقاله: 26/07/1393
تاريخ پذيرش نهايي مقاله: 16/12/1394
نويسندة مسئول مقاله: الهام اسدامرجي
E-mail: e.asadamraji@gmail.com
مقدمه
امروزه با رشد روز افزون رشتة تجارت الكترونيك و زير شاخه هاي آن، شاهد حجم زياد مقاله هـا و مجله هـاي تخصصـي مربـوط بـه ايـن حـوزه هسـتيم. مجلـه هـاي حـوزة تجـارت الكترونيـكرتبه بندي هاي متفاوتي دارند و بهحتم مجل ههايي كـه در رتبـة بـالاتر ي قـرار دارنـد، در برگيرنـدةمقال ههاي بهتر و ارزندهتري هستند. بررسي مقاله هاي منتشـر شـده در مجلـه هـاي معتبـر حـوزةتجارت الكترنيك، ميتواند به گسترش دامنة اين علم كمـك كنـد؛ زيـرا ايـن نـوع از تحقيقـاتروش شناسي، موجب شناختن روش ها و موضوعات جديد مطرح در اين حوزه مي شود و مي توانـد جهت گيري پژوهش هاي آتي تجارت الكترونيك را درخصوص نـوع پـژوهش ، پـارادايم فلسـفي، هدف پژوهش، دامنة پژوهش، روش پژوهش و واحـد تحليـل مشـخص كنـد. اگـر ايـن نـوع ازتحقيقات انجام نگيرد، شكافهاي تحقيقاتي در مقاله هـاي تجـارت الكترونيـك ناشـناخته بـاقيمي ماند. اهميت اين تحقيق كه ماهيت روش شناختي دارد، بـه اهميـت روش توليـد علـم و دركمنطق حل مسائل قلمرو تجارت الكترونيك بر ميگردد. در هر رشتة علمـي، ايـن نـوع تحقيقـاتبراي جامعـة علمـي آن رشـته اهميـت دارد. تحقيقـات كيفـي روش شـناختي در حـوزة تجـارتالكترونيك و سيستم هاي اطلاعات كه در پايگاه هاي الزوير، اسپرينگر و ساير پايگاههـاي علمـيمعتبر وجود دارند، طي سال هاي اخير در كانون توجه مجله هاي معتبـر بـين الم للـي1 قـرار گرفتـهاست. متأسفانه، در داخل كشور پژوهشهاي اندكي در اين زمينه اجرا شـده اسـت و از ايـن نظـرنسبتاً جديد محسوب مي شود. از آنجا كه پژوهشگر در اين تحقيقات از مقاله هاي زيـادي اسـتفادهمي كند و به تحليل كيفي آنها مي پردازد، معمولاً از لحاظ علمي مستحكم اسـت و نتـايج شـايانتوجهي دارد. اين نوع تحقيقات در ميان رشته ها اهميتي مضاعف دارد؛ چرا كه يكي از چالش هاي اصلي ميان رشتههاي نوظهور، تكثر روش و تنوع موضوعات و مسائل تحقيقاتي است.
رشتة تجارت الكترونيك، علمي ميان رشتهاي است كه طي چند سال اخير بهعنـوان رشـته اي مجزا از حوزة سيستمهاي اطلاعات در نظر گرفته شده است. موضوعات و روش هاي استفاده شده در اين رشته ناشناخته است؛ بنابراين، مسئلة اصلي اين تحقيق نبود درك روشـن از موضـوعات وروش هاي تحقيق استفاده شده در رشتة تجارت الكترونيك است. علاوهبـر ايـن، در مقالـة حاضـراهداف مد نظر هر يك از مقالات بر پاية سه هدف بنيادي، كاربردي و توسعه اي و همچنين نوع، دامنه و واحد تحليل بررسي مي شود كه تحليـل چنـين مـواردي مـي توانـد بـه كشـف رونـدها و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 1. مانند مجله هاي تحقيق تجارت الكترونيك، بازارهاي تجارت الكترونيك
شكاف هاي تحقيقاتي در اين حوزه كمك شاياني كند. در ادامه دربارة پيشينة تحقيقات انجام شـدهدر زمينة روششناسي توضيح داده مي شود.
پيشينة پژوهش
در داخل كشور پژوهش هاي اندكي در باب روش شناسي تحقيق، بـه خصـوص در حـوزة تجـارتالكترونيك، اجرا شده است. يكي از اين تحقيقات كه به طور كلي مربوط به روششناسـي تحقيـقسيستم هاي اطلاعات است، كتاب روششناسي تحقيـق سيسـتم هـاي اطلاعـات نوشـتة محمـدموس يخ اني و همك ارانش اس ت (موس ي خ اني، 1389). در ادام ه نمون ه ه ايي از تحقيق ات روش شناسي ساير محققان كشورها معرفي مي شود.
در سال 2009 تاييوون وانگ به بررسي 1108 مقاله در سه مجلة تجارت الكترونيك و چهـار مجلة سيستم اطلاعات و مديريت از سال 1996 تا سال 2008 پرداخـت. او مقالـ ه هـاي تجـارتالكترونيك را از نظر موضوعها و روش هاي تحقيق به كار رفته و رابطة بين آنها كاويد و در نهايـتروش ها و موضوعات تحقيق را بر اساس ميزان استفاده در مقالـ ه هـا دسـتهبنـدي كـرد (هوانـگ،2009). نتايج اين پژوهش در جدول 1 آمده است.
چين چين وانگ در سال 2009 به بررسي 4948 مقاله در نماية اسـتنادي علـوم گسـترده1 و
2875 مقاله در نماية استنادي انتشار يافتة علوم اجتماعي2 از سال 1999 تا سـال 2008 پرداخـت .
در اين تحقيق از تكنيك كتابخانه اي و روش بررسي ادبيات براي شناسايي موضوعات تحقيـق وكشور نويسندگان اين مقاله ها استفاده شده است.
در سال 2005 وارهمن، ژنگ و استراب 582 مقاله از مجله هاي حرفه اي و آكادميـك را طـيهفت سال بررسي كردند. در اين تحقيق نواحي مختلف تجارت الكترونيك كه پژوهشگران از آن غفلت ورزيده اند، مشخص شده است. همچنين تم ها و دامنه هاي تحقيق، تكنولـوژي هـا و نتـايجتحقيقات تجارت الكترونيك بررسي و ارزيابي شده اند. تمركز ديگر اين مطالعه كشف تمـايز بـينمجله هاي حرفهاي و آكادميك تجارت الكترونيك است (وارهمن و همكاران، 2005). نتـايج ايـنتحقيق در قسمت چارچوب طبقه بندي جدول 1 درج شده است.
در سال 2009، پژوهشگراني به بررسي استراتژي هاي پياده سازي مختلف در تحقيقات حـوزةتجارت الكترونيك در كشور آفريقاي جنوبي پرداختند. اين مطالعه بهمنظور تغيير شيوة پياده سازي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
SCIE: Science Citation Index Expanded
SSCI: Social Science Citation Index published
و درك فناوري اطلاعات و ارتباطات و تجارت الكترونيك در كشورهاي كمتر توسعهيافتـه اسـت (كاباندا، 2009).
تحقيق ديگري را راجـر كـلارك در سـال 2000 انجـام داد . او در ايـن تحقيـق سـه حـوزة پژوهشي شامل، تحقيقات علمي معمولي، تحقيقات تفسيري و تحقيقات فني و مهندسي را مطرح كرد. حوزة پژوهشي اول و دوم بـه رشـتة كسـبو كـار اختصـاص دارد و حـوزة سـوم، در زمينـةرشته هاي فني مهندسـي اسـت. او تحقيـق خـود هـر يـك از ايـن سـه حـوزه را توضـيح داد و تكنيكهاي مختلفي را براي انجام تحقيق بيان كرد كه عبارت اند از: تكنيـك هـاي غيـر تجربـي،عملي، تفسيري، تحقيق در محدودة تفسيري و علمي و تكنيكهاي تحقيق مهندسي. در نهايـت،هر يك از روشهاي انجام تحقيق را در يكي از اين پنج تكنيك گـروه بنـدي كـرد و ملاحظـاتكيفي، چالش ها و نكات ضروري توجه شده در يك تحقيق را توضـيح داد . نتـايج ايـن تحقيـق در جدول 1 درج شده است.
نگي و وات (2002)، 275 مقاله از نه مجلة تجارت الكترونيـك را بـين سـال هـاي 1993 تـا1999 بررسي كردند. در اين مقاله محققان به بررسـي ادبيـات و طبقـهبنـدي تحقيقـات تجـارت الكترونيك پرداختهاند.
پژوهش حاضر تحقيق روش شناسي جديدي در حوزة تجارت الكترونيك است؛ زيرا تـا كنـونتحقيقي در اين حوزه انجام نشده است كه بـه بررسـي نـوع تحقيقـات، پـارادايم فلسـفي، هـدفمقاله ها، دامنه، روش و واحد تحليل و روابط بين آنها بپردازد؛ بنـابراين از ايـن جنبـه مـيتـوان تحقيق حاضر را تحقيق جديدي در حوزة تجارت الكترونيك دانست.
چارچوب طبقه بندي
جدول 1 نشان دهندة طبقه بندي موضوعي كلي از تحقيقات تجـارت الكترونيـك تـا سـال 2008 است. ستون مجموع موضوعات، تمام موضوعات مطرح در سه تحقيق كلارك (2000)؛ وارهمـنو همكارانش (2005) و تاييوون وانگ (2009) را پوشش مي دهد. علـت اسـتفاده از سـه تحقيـقيادشده اين است كه موضوعات مطرح شده در اين تحقيقات، كمابيش تمام موضوعات مطـرح درحوزة تجارت الكترونيك تا سال 2008 را دربرمي گيرد. اين موضوعات قالب اصلي بررسي موضوع مقالات مطرح در تحقيق حاضر است. جدول 2 نيز جمع بندي روش هـاي تحقيـق سـه پـژوهشيادشده را نشان مي دهد علت استفاده از سه تحقيق يادشده اين اسـت كـه روشهـاي مطـرح در آنها، كمابيش تمام روشهاي حوزة تجارت الكترونيك تا سال 2008 را پوشش ميدهـد ؛ از ايـنرو، روش هاي ت حقيق مندرج در جدول 2، به عنوان روش هاي تحقيق پايه در بررسـي مقالـه هـايپژوهش حاضر در نظر گرفته شدهاند.
جدول 1. طبقه بندي موضوعي كلي از رشتة تجارت الكترونيك تا سال 2008
تحقيقات روش شناسي بررسي شده مجموع موضوعات در تحقيقات بررسي شده
وانگ (2009) وارهمن (2005) كلارك (2000)  سيستم هاي بين سازماني
  خدمات مالي و سيستم هاي پرداخت الكترونيكي
  خرده فروشي
  ارتباط راه دور و انتشار
  مزايده ها و مذاكره و مناقصه
   انواع و اقسام تجارت الكترونيك و مدل كسب و كار
  آموزش و پرورش
   بازاريابي و تبليغات/ استراتژي
   امنيت و حفظ حريم خصوصي
   اعتماد و مسائل فرهنگي
   فناوري شبكه و معماري و مسائل بنيادي
   الگوريتم و روش شناسي/ تحقيق
 سياست عمومي و ماليات
   موضوعات قانوني/ مسائل حقوقي/ جهاني شدن
  تقلب و سرقت هنري و ادبي
   استراتژي همكاري/ مديرت دانش و زنجيرة تأمين
  عامل
  مديريت ارتباط با مشتري/ داده كاوي
   اجزاي تكنولوژيكال و ارزش سيستم اطلاعات/ تأثير عملكرد
  سيستم ها و مسائل درون سازمان و كاربران
 پويايي قيمت گذاري و مسائل بازار الكترونيكي
  محصولات و خدمات الكترونيكي جديد و موسيقي ديجيتال
 جوامع مجازي و زندگي دوم
جدول 2. يك طبقه بندي از روش هاي تحقيق تجارت الكترونيك تا سال 2008
796163-65666

مجموع روش هاي تحقيق بررسيشده تحقيقات روش شناسي بررسي شده
   تحقيق مفهومي
  اثبات نظريه
  شبيه سازي
 آينده پژوهي/ ساخت سناريو
  مرور ادبيات/ فراتحليل
 پيش گويي
   آزمايش ميداني/ لابراتواري
 تحقيقات توصيفي/ تفسيري
 تحقيق گروه تمركز
  اقدام پژوهي
  قوم نگاري
 تئوري بنيادي
 مطالعة زمينه
   پيمايش
   مطالعة موردي
      كلارك (2000) وارهمن (2005) وانگ (2009)
تحليل داده هاي ثانويه روش مهندسي (علم طراحي) توسعه
79616358599

واحد تحليل مرجع براي بررسي مقاله ها در اين تحقيـق ، سـه واحـد تحليـل افـراد، جامعـه وسازمان است؛ زيرا كمابيش دربرگيرندة تمام موضوعات مطرح در اين ناحيه هستند. ايـن واحـدهابراساس تحقيق لي و ماهاپاترا به عنوان واحد تحليل تحقيق حاضر در نظر گرفته شده اند (هوانگ، 2009). پارادايم هاي مطرح در مقاله هاي تجارت الكترونيك نيز به سه دسـتة كلـي تقسـيم شـدهاست. نخستين دسته بندي مربوط به پارادايم فلسفي مقاله هاست كه در آن، مقاله ها به سه دسـتةانتقادي1، تفسيري2 و اثبات گرايي3 مجزا شده اند. دومين دسته بندي به لحاظ هدف تحقيـق اسـت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Critical
Interpretive
Positivism
كه در آن مقال هها به سه دستة بنيادي1، كاربردي2 و توسعه اي3 مجزا شده اند و سومين دستهبندي مقاله هاي تجارت الكترونيك را به لحاظ نوع آنها (كمي4 و كيفي5) تفكيـك كـرده اسـت. برخـيتعاريف و چارچوب طبقه بندي استفاده شده به طور خلاصه در جدول 3 آورده شـده اسـت. (سـرمد،بازرگان و حجازي، 1385؛ موسيخاني، 1389 و هوانگ، 2009).
جدول 3. چارچوب طبقه بندي
تعريف انواع دسته بندي
آزمون نظريه ها، تبيين روابط بين پديدهها و افزودن به دانش موجود در يك زمينه توسعة دانش كاربردي در زمينه اي خاص و هدايت كاربرد عملي دانش فرايندي است بهمنظور تدوين و تشخيص مناسببودن يك فرآوردة آموزشي تحقيقات بنيادي
تحقيقات كاربردي تحقيقات توسعهاي هدف
تحقيق
فرايند نقادانة تحقيق و بررسي براي نيل به ماوراي ابهامات بهمنظور كشف دنياي مادي تحليل نظاممند از خلال مشاهدة مستقيم و تفصيلي انسانها در وضعيت و حالت طبيعي يافتن قواعد و روابط علت و معلولي ميان عوامل اصلي مسائل دنياي واقعي انتقادي
تفسيري
اثبات گرايي پارادايم
تحقيق
تأييد يا رد فرضيه با روشهاي آماري و محاسبات رياضي و پردازشها جمع آوري و تجزيه و تحليل دادهها بهروش كيفي كمي
كيفي نوع تحقيق
مشتري، فروشنده، تأمينكننده، كاربران فناوري اطلاعات داخل و خارج سازمانها و…
جوامع الكترونيك و صنايع مختلف مثل بانكها، شركتهاي بيمه، گروهي از سازمان ها و… افراد
جامعه واحد تحليل
سازمان و شركتي خاص، خرده فروشي، سيستمهاي اطلاعاتي سازماني سازمان
شكاف اصلي موجود پس از بررسي تحقيقات گذشته و ترسيم چارچوب طبقـه بنـدي تحقيـقاين است كه از سال 2009 به بعد، تحقيق روش شناسي جـامعي بـه منظـور بررسـي موضـوعات،روش ها، نواحي تحقيق و ساير جنبه هاي تحقيقات تجارت الكترونيـك انجـام نشـده اسـت. ايـنتحقيق مي تواند در زمينة موضوعات و روشهاي مطرح در ميـان رشـتة تجـارت الكترونيـك بـهمحققان كمك شاياني كند تا بتوانند كارهاي تحقيقاتي آيندة خود را بر پاية روش ها و موضوعات و انواع تحقيقاتي بنا كنند كه در آن بخش، كمبود مقالات تحقيقـاتي وجـود دارد؛ ايـن موضـوعبه خصوص در تحقيقات كشور ما به چشم ميخورد. براي مثال، يكـي از نتـايج تحقيقـاتي مقالـةحاضر اين است كه روش تحقيق علم طراحي دومين روشـي اسـت كـه بيشـترين اسـتفاده را در
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Basic
Applied
development
Quantitative
Qualitative
مقالات بررسي شده داشته است؛ اما در حال حاضر پژوهش هاي بسيار كمـي در ايـران بـا كمـكروش تحقيق علم طراحي اجرا مي شود. هر يك از نتايج به دست آمده در تحقيق حاضر مـي توانـدراهنمايي براي پژوهشگران حوزة تجارت الكترونيك باشد تا تحقيقـات آينـدة خـود را بـر اسـاساصول و مفاهيم مطرح شده در اين مقاله قرار دهند و مجله هاي معتبر بـه مقالـه هـاي آنهـا توجـهكنند.
روش شناسي پژوهش
روش به كار رفته در اين تحقيق نگاشت سيستماتيك1 است. از روش مطالعة نگاشت سيسـتماتيكدر برخي مقالات حوزة فناوري اطلاعات و كامپيوتر استفاده شده است، براي نمونـه مقالـه اي بـاعنوان »يك مطالعة نگاشت سيستماتيك غير عملي در تست نرم افزار جست وجو محور« است. اين مقاله از روش مطالعة نگاشت سيستماتيك براي مرور گستردة تحقيقات اصلي حوزة تكنيك هـايبهينه سازي جست وجومحور است (افضل، تركار و فلدت، 2008).
مقالة ديگري را برابوسا و آلوس (2011) با عنوان »يـك مطالعـة نگاشـت س يسـتماتيك بـراكوسيستم هـاي نـرم افـزار « نوشـته انـد و در آن بـه مطالعـة گسـتردة مقالـه هـاي اصـلي حـوزةاكوسيستم هاي نرمافزار پرداخته اند. خروجي معمول مطالعة نگاشت سيستماتيك، نقشه يا نگاشت بصري است كه نتايج را طبقه بندي مي كند.
مقالـه اي بـا عنـوان »روش هـاي ارزيـابي قابـل اسـتفاده بـراي وب: يـك مطالعـة نگاشـت سيستماتيك« در اين حوزه وجود دارد. اين مقاله برنامههاي كاربردي را كه طي 14 سال اخير بـروب پياده سازي شده است، بررسي مي كند. روش مطالعة نگاشت سيستماتيك براي طبقه بنـدي وخلاصه كردن اطلاعات موجود دربارة سوال پژوهش به شـيوة بـي طرفانـه مفيـد اسـت (فرنانـدز،اينسفران و آرباهو، 2011).
در مقاله اي ديگر از البرژاگر، مانچ و نگوك نها (2011)، اين روش براي تركيب تكنيك هـايتضمين كيفيت ايستا و پويا استفاده شده است. در اين پژوهش محققان از روش مطالعـة نگاشـتسيستماتيك با تمركز بر چهار پايگاه داده، استخراج 2498 مقاله و بررسي مقاله هاي منتشـر شـدهبين سال هاي 1985 تا 2010 استفاده كردند. روش مطالعة سيستماتيك تا حـدودي مشـابه روشفراتحليل است، در واقع روش پژوهش فراتحليل رويكردي است كه به ادغام و تركيب پژوهش ها توجه دارد (معيني، موسي خاني، حسن زاده و فرازمند، 1393). مراحل مختلف مطالعة سيسـتماتيكدر شكل 1 نشان داده شده است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Systematic mapping

1
.

ت
نظيم

س
ؤ
ال

هاي

حقيق
ت

2
.
بررسينظام

مند

متون

3
.
جست

و

مقال

انتخاب

و

جو
ه

هاي

مناسب

4
.
كليدي

كلمات

يافتن

چكيده

از

استفاده

با

ها

5
.
فرا
داده

استخراج

و

نگاشت

يند

بررسي

دامنة

مقاله

تمام

ها

مقاله
مربوطه

هاي

طبقه

طرح

بندي

نظام

نقشة

مند

گام

فرايند

هاي

گام

هر

خروجي

1

.



قیمت: تومان


پاسخ دهید