DOI: http://dx.doi.org/10.22059/jitm.2016.57369
Journal of Information Technology Management د ناوری اطلاعات
دانشكدة مديريت دانشگاه تهران دورة 8، شمارة 3 پاييز 1395
ص. 518- 499

بررسي روند كسب و كار الكترونيكي با استفاده از تكنيك هاي تجزيه و
تحليل شبكه هاي اجتماعي در سال هاي 1980 تا 2015
سيد محمد جعفر جلالي1، الهه مهدي زاده2
چكيده: امروزه ماهيت جهاني كسب و كار و پيشرفت در فناوري اطلاعات و ارتباطات، سازمان ها را مجبور كرده است كه از فناوري هاي نوظهور براي حفظ توان رقابتي خود استفاده كنند. در سال هاي اخير، بسياري از سازمان ها كسب و كار الكترونيكي را پذيرفته اند. شركت ها بدين وسيله مي توانند بهره وري عملياتي، سودآوري و موقعيت رقابتي خود را بهبود بخشند. اين مقاله تلاش كرده است با به كارگيري روش اكتشاف انفجار در علم سنجي، تمام كليدواژگان، عناوين، نويسندگان، دانشگاه ها و كشورهاي مطرح و شبكة همكاري نويسندگان با يكديگر را در حوزة كسب و كار الكترونيكي بررسي كند و روند موجود در كسب و كار الكترونيكي را در بين سال هاي 1980 تا 2015 به دست آورد. در اين راستا پايگاه دادة وب آف ساينس به عنوان مرجع مقاله ها مد نظر قرار گرفت و تمام مقاله هاي حوزة كسب و كار الكترونيكي در اين پايگاه داده بررسي شد.

واژه هاي كليدي: الگوريتم اكتشاف انفجار، علمسنجي، كتاب سنجي، كسب و كار الكترونيكي.

دانشجوي كارشناسي ارشد مديريت فناوري اطلاعات، دانشكدة مديريت و حسابداري، دانشگاه علامـه طباطبـايي،تهران، ايران
كارشناس ارشد مديريت فناوري اطلاعات، دانشكدة مديريت و حسابداري، دانشگاه تهران، تهران، ايران

تاريخ دريافت مقاله: 14/09/1394 تاريخ پذيرش نهايي مقاله: 18/02/1395 نويسندة مسئول مقاله: الهه مهدي زاده
E-mail: E.mahdizadeh@ut.ac.ir
مقدمه
گسترش اينترنت فرصت منحصر به فردي براي شركت ها به وجود آورده است تا به منظور همگام شدن با فضاي رقابتي و محيط جهاني، كسب و كار خود را به صورت الكترونيكي اداره كنند (بهشتي و صالحي، 2007). استفاده از اينترنت در اتحادية اروپا طي سال هاي 2000 تا 2005، حدود 147 درصد رشد داشته است1. در مواجهه با اين تغييرات، سازمان ها براي حركت به سمت كسب و كار الكترونيكي، به منظور مقابله با اين فعل و انفعالات پيچيدة در حال افزايش، گام هايي برداشته اند.
پاية مفهوم كسب و كار الكترونيكي بر اساس كمك به توسعة قابليت هايي ماننـد شـبكه سـازي جهاني، كارآمد كردن فرايندهاي كسب و كار، به اشتراك گـذاري دانـش ، چـابكي در پاسـخ بـه بـازار و تصميم گيري هوشمند بنا شده است (چنگ، 2010). براي سال هاي متوالي، عبارت »كسـب و كـار الكترونيكي« يكي از عناوين مهم در دو حوزة كسب و كار و فناوري اطلاعات بوده اسـت (ايزوكـا،ايزوكا و سوماتسو، 2013). در اين رابطه، تعاريف زيادي از عبارت »كسب و كار الكترونيكي« ارائـه شده است (ايزوكا و همكاران، 2013). كسب و كار مبتني بر اينترنت را مي توان سيسـتمي تعريـف كرد كه كسب و كار را با نوعي زيرساخت به منظور ارتباط با مشتريان، شركاي تجاري، كاركنـان و تأمين كنندگان از طريق اينترنت، اكسترانت و اينترانت همراه مي كند. ارتباط داخلـي و خـارجي در كسب و كار الكترونيكي، سبب كاهش هزينه ها، افزايش بهره وري و تحقق سريع اهداف كسب و كار در سازمان ها مي شود. علاوه بر اين، پاسخ به نيازهاي مشتري، ارتباط با كسب و كارها و روابـط بـا تأمين كنندگان نيز بهبود مي يابد (بهشتي و صالحي، 2007؛ تيساي، 2015). از مزيت هاي استفاده از كسب و كار الكترونيكي، ارائة ابزارهاي ارتباطي است كه به نيازهاي تكنولوژيكي معمولي صنعت و تشويق فعاليت هاي تحقيقاتي هماهنگ ميان اعضاي صنعت پاسـخ مـي دهـد (چانـگ، 2010؛ كستوف و شالر، 2001). كسب و كار الكترونيكي به سازمان ها توانـايي كـاهش هزينـه (بهشـتي وصالحي، 2007؛ لفوبري، اليا و بوئك، 2005)، افزايش تقاضا و ايجاد مدل هاي جديد كسـب و كـار مي دهد (سين و بايرن، 2005). سازمان ها ميتوانند مزيت هاي ديگري از كسب و كـار الكترونيـك مانند كاهش يا حذف واسطه ها ـ كه به كاهش هزينه ها منجر مي شود ـ شناسايي بازارهاي جديد، بهبود ارتباطات درون سازماني و فراسازماني، ارتباط بهتر و بيشتر با تأمين كنندگان و برخورداري از فرصت هاي بيشتر براي همكاري با شركت هاي بزرگ را به دست آورند (جانيتا و چونـگ، 2013). به گفتة پون و سواتمن (1998) به طور كلي پنج مزيت در كسب و كـار الكترونيـك وجـود دارد كـه سبب پذيرش آن مي شود: قرار گرفتن در معرض نمايش گسترده تر خود به بازار، بازاريابي مستقيم و غيرمستقيم، هزينه هاي ارتباطي كم، دريافت سهم بيشتري از بازار و در نهايـت بهبـود تصـوير
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Internet-Usage-in-Europe. (2006). from http://www.internetworldstats.com/stats4.htm.
شركت. از اين رو، حركت به سمت پياده سازي كسب و كار الكترونيك، نه تنها مزيت هـاي فراوانـي براي شركت ها به همراه دارد، بلكه به آنها اجازه ميدهد فرصت هاي بهتري را براي دستيابي بـه بهره وري و اثربخشي به عنوان مزيت رقـابتي كسـب كننـد (جانيتـا و چونـگ، 2013). بنـابراين ، به منظور توسعة طرحهاي كسب و كار الكترونيكي در سـازمان هـا ، بايـد فراينـدهاي كسـب و كـار و سيستم هاي اطلاعاتي با توجه به تغييراتي كه سازمانها را قادر به دستيابي به ارزش هـاي جديـدمي كند، بازسازي شوند (ايزوكا و همكاران، 2013). علاوه بـر ايـن، كشـورهايي كـه كسـب و كـارالكترونيكي را پياده سازي كرده اند، اغلب با مشكلاتي همچون نبود سياست ها و قوانين كسب و كار الكترونيكي، زيرساخت هاي ناكافي، اعتماد و امنيت مواجه انـد (جانيتـا و چونـگ، 2013؛ شـكير واسميت و گـولي، 2007؛ وانـگ و هوانـگ، 2008). بررسـي رونـد پـژوهشهـاي انجـام شـده در كسب و كار الكترونيكي، كمك شاياني به فعالان پژوهشي و اجرايي اين حوزه مي كند تا با آگـاهياز روند موجود در جهت تعالي سازمان و بسط موضوعات جديد پژوهشي گام بردارند.
پيشينة پژوهش
همراه كردن كسب و كار با زيرساخت ارتباطي با شركاي تجاري و مشتريان و تـامين كننـدگان ازطريق شبكه را كسب و كار الكترونيكي مي نامند كه اين امر مزاياي زيادي با خـود بـه همـراه دارد (بهشتي و صـالحي، 2007؛ تيسـاي، 2015). تـربن، لـي، كينـگ و چانـگ (2000) كسـب و كـار الكترونيكي را مفهومي در حال توسعه تعريـف كردنـد كـه فراينـد تبـادلات يـا خريـد و فـروش محصولات، خدمات و اطلاعات را از طريق شبكه هاي كامپيوتري مربوط به اينترنـت ، بـه تصـوير ميكشد. اين پارادايم محيط عملياتي پيمانه اي1 ايجاد مي كند كه به شركتها اجازة انعطاف بيشتر و ارتباط سازگارتري با سيستمهاي نامتجانس و بهينه سازي منابع محاسباتي در داخـل و سراسـر شركت مي دهد (چنگ، 2010؛ لي، فو، چانگ و چائو، 2008).
روش علم سنجي2 نوعي روش پژوهشي است كه به آن تجسم حوزة دانش نيز گفته مي شـود و مي تواند بخشي از ميدان كليتر تجسم اطلاعات نيز در نظر گرفته شود (هوك و بورنر، 2005). علم سنجي روشي كمي است كه براي مطالعة نشريه هاي علمي دانشگاهي استفاده مي شود (چن، فانگ و بورنر، 2011). اهداف روش علـم سـنجي، فـراهم آوردن خروجـي گرافيكـي از داده هـاي كتاب سنجي طراحي شده، به منظور ايجاد ديدگاه جهاني از دامنة خاصي از علم، جزئيات سـاختاري اين دامنه، ويژگيهاي برجستة دامنه (مانند پويايي آن، نويسـندگان و مقالـههـايي كـه بيشـترين ارجاع را داشته اند، مفاهيم پر تكرار و غيره) است كه اين ويژگي ها ميتوانند همراه بـا هـم باشـند ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Modular
Scientometric techniques
(هوك و بورنر، 2005؛ رودريگز و پپه، 2014). با توجه به حجم زياد اطلاعات در دسـترس ، ارائـة تصاويري از تغيير و تحولات در رشته هاي دانشگاهي كمك شـاياني بـه حمايـت از ارتبـاط بـين اطلاعات مي كند (بورنر، 2012).
از پژوهشهاي داخلي اي كه از روش تجزيه و تحليل شبكههاي اجتماعي اسـتفاده كـرده انـدمي توان به رضايي نور، لساني، زكي زاده و صفامجيد (1393) اشاره كرد كـه همكـاري محققـان و 901 مقالة انتشار يافتة آنها را از پايگاه اطلاعات علمي سـيويليكا، پايگـاه اسـتنادي علـوم جهـان اسلام، پايگاه اطلاعات علمي جهاد دانشگاهي و پايگاه اطلاعات علمي ساينس دايركت تجزيه و تحليل كردهاند.
مرداني و مرداني (1394) نيز با به كارگيري شاخص هاي علـم سـنجي و تحليـل شـبكه هـاي اجتماعي، به بررسي عملكرد كشورهاي جهان در حوزة سيستمهـاي اطلاعـاتي طـي سـال هـاي 2004 تا 2013 در پايگاه وب علوم پرداختند. از ميان پژوهشهاي بين المللي كه روش يادشـده را براي بررسي روند كسب و كار الكترونيكي بهكار بردهاند، چندين مورد معرفي مـيشـود . ماهنـدرا و يوشيكي (2015) با استفاده از روش كتاب سنجي1 به تجزيه و تحليل مقالاتي پرداختند كه از سال 2000 تا 2014 روي خريد آنلاين كار كردند. آنها با بهرهمندي از پايگـاه دادة وب آف سـاينس 2، در مجموع 772 مقاله را بررسي كردند. به دليل هم پوشاني زياد، بسياري از مقالههاي كسـب و كـارالكترونيكي را معادل تجارت الكترونيكي در نظر گرفتند (در حاليكـه تفـاوت هـايي دارنـد ) و بـا ايـن پيش فرض، به بررسي مقاله ها از طريق روش تشخيص انفجار3 پرداختند. وانگ و چـن (2010) بـهبررسي 4948 مقاله در SCIE4 و 2875 مقاله در SSCI5 كه از سال هاي 1999 تا 2008 در حوزة تجارت الكترونيك چاپ شده بودند، پرداختنـد و در نهايـت هفـت دسـته بنـدي مهـم در تجـارت الكترونيك را تشخيص دادند كه عبارتاند از: بازرگاني و مـديريت ؛ علـوم كـامپيوتر و اطلاعـات ؛ مهندسي صنايع و پژوهش عمليـاتي ؛ مهندسـي؛ اقتصـاد؛ قـانون و غيـره. كـومبس و نيكلسـون (2013) با بررسي سيستماتيك مدل هاي كسبو كار، به شناسـايي رونـد بازاريـابي پرداختنـد و بـا استفاده از كتاب سنجي، روش استفاده شده در مقالات مرتبط را شـرح دادنـد. جينلونـگ و كـويين جين (2013) رضايت مشتريان از تجارت الكترونيك را بررسي كردند. آنها منابع اطلاعاتي خود را بهكمك روش كتاب سنجي از وب آف ساينس به دست آوردند. تيساي (2015) بـه بررسـي رونـد تحقيقاتي و پيش بيني تجارت الكترونيك با استفاده از تجزيه و تحليل كتاب سنجي طي سال هاي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Bibliometric
Web of Science
Burst detection
Science Citation Index Expanded (SCIE)
Social Science Citation Index (SSCI)
1996 تا 2015 در پايگاه دادةSSCI پرداخت. ما (2005) در مقالة خود مسير توسعة پژوهش هايتجـارت الكترونيكـي را بررس ي كـرد. در اي ن مطالعـه پـس از بررس ي اسـناد از طري ق روشكتاب سنجي، در نهايت شبكة دانش در حوزة تجارت الكترونيك شناسـايي شـد . هـائو و چيانـگ (2010) با استفاده از روش كتاب سنجي، به بررسي روند تكنولـوژي تجـارت الكترونيـك از سـال
1989 تا 2009 در پايگاه دادة SSCI پرداختند و آن را براي آينـده پـيش بينـي كردنـد . در ادامـه جزئيات روند كار به تفضيل شرح داده خواهد شد. ابتدا پس از جمع آوري داده هـا از پايگـاه داده و پيشپردازش آنها، روند 4697 مقالة به دست آمـده از پايگـاه داده تحـت بررسـي قـرار مـي گيـرد. اطلاعات به كمـك نـرم افـزارVOSViewer (وان اك و والـتمن، 2009) و Sci2 (تـيم، 2009) تجزيه و تحليل شده و حوزههاي در حال ظهور نيز شناسايي ميشوند. در نهايت، بهكمـك روش خوشهبندي، دادهها دستهبندي شده و تمام خوشهها تجزيه و تحليل مي شوند. از آنجا كه بسـيارياز پژوهشگران در صدد راهي براي يافتن موضوعات داغ در حوزة پژوهشي خـاص هسـتند، ايـنروش براي تشخيص روند در حال ظهور در موضوعات مختلف، اهميت زيـادي دارد. هـدف ايـنتحقيق كمك به آن دسته از پژوهشگران است كه در حال انتخاب موضوعي جديـد بـراي بحـثكسب و كار الكترونيكي هستند. نوآوري اي كه مقالة حاضر در مقايسه با مقالات ديگر ارائه مي دهد، اين است كه اگر كسي قصد داشته باشد بدون دانش قبلي دربارة علم يادگيري كسب و كار اطـلاع كسب كند، با خواندن اين مقاله تمام نيازهايش رفع خواهد شد؛ زيرا پژوهش حاضر به تمام ابعـاد اين علم پرداخته و موضوعات بديعي كه در اين حوزه فعال اند را نيز معرفي كرده است. همچنـين در اين مقاله تلاش شد علاوه بر معرفي موضوعات بديع و نوظهور، موضوعات كم اهميت و رو بـه افول هم بررسي شود تا محققان توجه خود را به آنها معطوف نكنند. همچنين در كنار اين مـوارد، خوشه بندي كلمات كليدي و عناوين مقالات حوزة كسب و كار الكترونيكي، در كنار معرفـي شـبكة همكاري نويسندگان و همچنين معرفي دانشگاه ها، كشورها و نويسندگان پيشتاز، ديـد جـامعي را بهخصوص به پژوهشگران اين حوزه ارائه مي دهد. وجه تمايز بـارز ايـن پـژوهش در دورة زمـاني بيشتر و تعداد مقالات بيشتر آن است؛ چنانكه از بررسي هاي يادشده استنتاج مي شود، بررسي اين دورة زماني و تحليل اين حجم از مقالات در كسب و كار الكترونيكي، بي سابقه است.
روششناسي پژوهش
تجزيه و تحليل شبكة اجتماعي (SNA)1 فرايند بررسي ساختارهاي اجتماعي از طريق استفاده از نظرية شبكه و نمودار است (اته و روسو، 2002). اين روش به توصيف ساختار شبكه از نظر گره ها
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Social Network Analysis
(عوامل فردي، افراد، يا چيزهاي داخل شبكه) و روابط يا فعل و انفعالاتي مي پردازد كه آنها را بـهيكديگر متصل ميكند (پينهيرو، 2011). نخستين اشـارههـاي ضـمني بـه مفهـوم » شـبكه هـاياجتماعي« توسط دانشمندان علوم اجتماعي در اوايل قرن بيستم ارائـه شـد كـه بـه مجموعـه اي پيچيده از روابط بين افراد در سيستمهاي اجتمـاعي و در تمـام مقيـاس هـا ، از فـردي گرفتـه تـا بينالمللي پرداخته بودند. در دهة 1930، جيكـوب مورنـو و هلـن جنينگـز روش تحليلـي پايـه را معرفـي كردن د (ولم ن، 2008). در س ال 1954 ج ان ارون دل ب ارنز ب ا اس تفاده از اص طلاح »سيستماتيك« توانست روند گره ها را شناسايي كند. دانشمنداني مانند رونالد برت، كاتلين كارلي، مارك گرانوتر، ديويد كركهارت، ادوارد لومن، آنـاتول راپوپـورت، بـري ولمـن، داگـلاس وايـت و هريسن وايت استفاده از تجزيه و تحليل سيستماتيك شـبكه هـاي اجتمـاعي را گسـترش دادنـد(فريمن، 2004).
به طور كلي، سه معيار اصلي براي تجزيه و تحليل شبكه هاي اجتماعي شناسـايي شـده اسـت(استوري تااو، 2015): مشخصكـردن ارتباطـات، پراكنـدگي و دسـته بنـدي. ايـن سـه معيـار درمدل سازي و تصويرسازي شبكههاي اجتماعي با استفاده از ابزارها و نرمافزارهاي مختلف صـورتمي پذيرد. مدل سازي، نمايش تصويري از شبكههاي اجتماعي است كه سبب درك و انتقال بهتـرنتايج تجزيه و تحليل مي شود (پينهيرو، 2011). روش ها و نرمافزارهاي زيادي براي تصويرسـازيداده هاي ايجاد شده توسط تجزيه و تحليل شبكه هاي اجتماعي وجود دارد (همـديكا، تحويلـداري،لشاپل و كمپبل، 2014). بسياري از نرمافزارهاي تحليلي، پيمانهاي براي به تصوير كشاندن شبكه دارند. گره هاي كشف شده در طرح هاي مختلف، همراه با تغيير رنگ و اندازه و سـاير خصوصـياتنمايش داده مـي شـود (مـك گـراث، بليـت و كركهـارت، 1997). در ايـن پـژوهش از نـرم افـزارVOSViewer و Sci2 براي تجزيه و تحليل اطلاعات و نمايش گرافيكـي آنهـا اسـتفاده شـدهاست. در ادامه جزئيات مراحل انجام كار توضيح داده خواهد شد.
جمع آوري و پيش پردازش داده ها
داده هاي اين پژوهش علمي، از وبگاه پايگاه دادة علمي وب آف سـاينس اسـتخراج شـد ه اسـت . كلمة كليدي »e-business« روي موتور جست وجوي اين وبگاه علمـي بـا محوريـت موضـوعي »topic« كه بيشترين بازة موضوعي را بين ساير گزينه هـا دارد، اعمـال شـد و درمجمـوع 4697 سند علمي به دست آمد. با يكپارچه سازي اين مقاله ها، پايگاه دادة يكپارچهاي بـه دسـت آمـد كـه جزئيات آن در ادامه تجزيه و تحليل خواهد شد. اين پايگاه داده شـامل بخـش عنـوان و كلمـات كليدي مقالههاي حوزة تجارت الكترونيكي بين سال هاي 1980 تا 2014 است كه در اين پـژوهش هر دو بخش بررسي شده است. نمودار تعداد مقاله ها بر حسب سال انتشار در شكل 1 آمده است. بر اساس نمودار نمايان شده در شكل 1، طي دورة زمـاني 1982 تـا 2009، تعـداد مقالـه هـا سـير صعودي داشتند كه حداكثر آن 500 مقاله در سال 2009 است، اما بعد از سال 2009، مقالـه هـاي حوزة كسب و كار الكترونيكي سير نزولي در پيش گرفته اند.

0
200
400
600
1982
1994
1995
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014

0

200

400



قیمت: تومان


پاسخ دهید