DOI: http://dx.doi.org/10.22059/jitm.2016.58870
Journal of Information Technology Management د ناوری اطلاعات
دانشكدة مديريت دانشگاه تهران دورة 8، شمارة 4 زمستان 1395 صص. 852- 833

اهميت فناوري اطلاعات در ايجاد اشتغال و ارائة راهبرد هاي ممكن با
استفاده از سيستم هاي قاعده بنيان فازي
محمد همتي1
چكيده: پژوهش حاضر با هدف بررسي تأثيرات فناوري اطلاعات بر ايجاد اشتغال با اسـتفاده از سيستم هاي قاعدهبنيان فازي اجرا شده است. دليـل انتخـاب بحـث اشـتغال بـه درصـد بـالاي بيكاري در كشور ايران برمي گردد و انتظار اين است كه فناوري اطلاعات بتوانـد در ايـن راسـتا مشاغل جديدي را براي جويندگان تحصيلكرده در دسترس قرار دهد. دليل بهره مندي از منطق فازي نيز، ماهيت كيفي و زباني شاخص هاي ارزيـابي راهبـرد هاسـت . مـدل مفهـومي پـژوهش،بيان كنندة اين نكته است كه فنـاوري اطلاعـات تـأثير دوگانـهاي هـم بـر كـاهش اشـتغال (در كوتاه مدت) و هم بر افزايش اشتغال (در درازمدت) مي گذارد. براي دسـتيابي بـه هـدف انتخـاب راهبرد با منطق نزديك به هوش انساني، فراينـدي كـه هشـت مرحلـه را دربـردارد، پيشـنهاد و طراحي شده است. نتايج به دست آمده از اسـتنتاجات فـازي ، نشـان دهنـدة تطـابق بيشـتر آن بـا واقعيت هاي موجود و همچنين، سيستم تفكر انساني و قـراردادن امكـان وقـوع راهبـرد هـاي در دسترس محقق است، چيزي كه در روشهاي كلاسيك ارزيابي راهبرد ها وجود ندارد.

واژه هاي كليدي: اشتغال، انتخاب راهبرد، سيستم هاي قاعده بنيان فازي، فناوري اطلاعات.
1206119-19908

1. دانشيار گروه مديريت، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامي، سمنان، ايران
تاريخ دريافت مقاله: 08/11/1394 تاريخ پذيرش نهايي مقاله: 04/05/1395
E-mail: mo928hem@yahoo.com

مقدمه
امروزه شغل مناسب، يكي از اجزاي اصلي تشكيل دهندة حقوق شهروندان به شمار مي رود كـه شـايد اهميت آن از حقوق سياسي و اجتماعي آنها كمتر نباشد. تمايل جامعـه بـه برخـورداري از اطلاعـات به روز و كيفي، باب جديدي را فراروي برنامهريزان اشتغال قـرار داده اسـت (چانـگ و چـن، 2008).
دولت ها در برنامه ريزي اشتغال با واقعيت هايي مانند ارزشهاي حاكم بر جامعه، عوامـل جغرافيـايي ، منابع طبيعي، زبان، شاخص هاي جمعيتـي همچـون سـن ، تحصـيلات ، بسـترهاي صـنعتي ، سـطح فناوري، مزيت هاي رقابتي و بسياري عوامل تعيينكنندة ديگر مواجه مـي شـوند كـه مجموعـة ايـنعـوامل و تمـايلات يا نيـازهاي پيش گفتــة جامعـه ، محـدوديت هـاي تعييــ ن كننـدة دولـت هـا در برنامهريزي كلان اشتغال بهشمار مي روند (توربان، ديويد، جي و نتيس، 2009: 178).
يكي از فنـاوري هايي كه طي چند دهة گذشته، اسـاس تحـول در زندگي بشر شد، فناوري اطلاعات و تجارت الكترونيكي بود. فناوري اطلاعات و تجارت الكترونيكي، نه تنها موقعيت هاي شغلي جديدي بهوجود آورد، بلكه زمينهساز تغييرات بنيادي در بسياري از مشاغل ديگر شد (صباغي، 2009: 9). بررسيها و تحقيقات به عمل آمده نشان ميدهد، ايران با وجود بهرهمندي از مزيتهاي انساني و فني، تاكنون نتوانسته از تجارت الكترونيك به منظور فرصتي براي اشتغال زايي و كارآفريني و رفع مشكل بيكاري استفاده كند. اين پژوهش در صدد پاسخ به سؤ ال هاي زير است:
الف) قوتها و ضعف هاي ايران بـراي رسـيدن بـه اهـداف فنـاوري اطلاعـاتي در سـال 1404 چيست؟
راهبردهاي لازم در خصوص دستيابي بـه فنـاوري اطلاعـاتي مبتنـي بـر اشـتغال در قالـب چشم انداز ايران 1404 چيست؟
در سطح كلان كشور، كداميك از انواع راهبرد هـاي ممكـن در حـوزة فنـاوري اطلاعـات را مي توان با استفاده از سيستمهاي قاعده بنيان فازي اتخاذ كرد؟ پيشينة پژوهش
امروزه فناوري اطلاعات با نفوذ در تمام ابعاد زندگي بشر، جهان را بـه جامعـة اطلاعـاتي تبـديل كرده است. اين پديده در ابعاد مختلف اقتصـادي ، اجتمـاعي ، فرهنگـي و سياسـي گسـترش يافتـه و راهبرد هاي خاصي، به ويژه در شكل گيري و توسعة اشتغال بـه وجـود آورده اسـت (رشـيدي ، 1385).
فناوري اطلاعات و ارتباطات در اتحاد با مجموعة وسيعي از عوامل اجتماعي، اقتصادي و سياسي، موجب تحول در روش هاي كسب وكار، دولت ها و شـهروندان شـده اسـت (ديكسـن ، 2005). بـه همان نسبت كه بر فناوري اطلاعات افزوده مي شود، اشتغال نيز گسـترش مـييابـد و اسـتفاده ازفناوري اطلاعات براي اشتغال زايـي در كشـور نيـز ، مـديريت درسـت و اصـولي را طلـب مـي كنـد( اكرميفر، 1387). يكي از متغيرهاي كلان اقتصادي اشتغال است. فنـاوري اطلاعـات و ارتباطـات، به دليل ويژگي هاي منحصربه فرد خود، مي توانـد نظـام و چـارچوب شـغلي جامعـه را دگرگـون كنـد(رسولي نژاد و نوري، 1388). شواهد حاكي از آن است كه فناوري اطلاعات براي رشـد اقتصـادي و اشتغال زايي، همانند كاتاليزور عمل ميكند (فهيمي، 1389).
گسترش روند استفاده از فناوري اطلاعات، از جمله عواملي اسـت كـه بـراي كشـورهايي چـون سوئد، آمريكا، انگلستان، سوئيس و… توسع ة اقتصادي به ارمغان آورده و سبب ارتقـاي مهـارت هـاي نيروي كار اين كشورها شده است (نصابيان و كاظمي، 1388). فناوري اطلاعات بر عرضـه و تقاضـا نيز تأثير مي گذارد و موجب افزايش سطح بهـره وري از فعاليـت هـاي اقتصـادي ، رشـد اقتصـادي و كاهش هزينههاي توليدي مي شود و در مقابل، قـدرت خريـد مـردم و تقاضـا را افـزايش مـي دهـد (نصابيان و كاظمي، 1388). متأسفانه بيشتر توجه كاربران در ايـران بـه بخـش هـاي غيراقتصـادي اينترنت معطوف شده است. بزر گترين مانع توسعة فناوري اطلاعات در كشور، مانع ذهنـي اسـت و تصميم گيرندگان بايد با مزيتها و توانمندي هاي صنعت اشتغالزايي آشنا شـوند (طالبيـاني ، 1386). جمعيت جوان كشور قوتي در جهت رشد و پيشبرد بهتر كلية امور و مشاغلي به شمار ميروند كه بـه سبب فناوري اطلاعات ايجاد شده است (طالبياني، 2007 و فهيمي، 2010).
برخي محققان در مطالعات خود نشان داده اند رابطة بين فناوري اطلاعات و ارتباطات با اشـتغال مثبت و معنادار است (عمادزاده، 1385 و ميرزايـي، عربيـان و حـافظي ، 1386). طـي مطالعـهاي در خصوص بررسي تأثير فناوري اطلاعات در اشتغال زنان، اين نتيجـه بـه دسـت آمـد كـه شـركت در دورههاي فني و حرفهاي فناوري اطلاعات در استان مازندران، موجب نوآوري و ابداع زنان مي شـود و اين آموزشها علاقه به كار، نگرش مثبت و كسب درآمد زنان را افـزايش مـي دهـد (رضـايي راد و عطار، 1388). در مطالعة ديگري مشخص شد كه هر يك ميليـارد ريـال افـزايش در ارزش افـزودة بخش فناوري اطلاعات، بهطور مستقيم حدود 48 فرصـت شـغلي جديـد در ايـن بخـش بـهوجـود مي آورد. همچنين با هر يك ميليارد ريال افزايش در ارزش افزودة بخش فناوري اطلاعات، بـه طـور غيرمستقيم حدود 32 فرصـت شـغلي جديـد در بخـش هـاي مختلـف اقتصـادي فـراهم مـي شـود (رسولي نژاد و نوري، 1388). منوريان، مانيان، موحـدي و اكبـري (1393)، بـه بررسـي مـدل رشـد تجارت الكترونيك با استفاده از مدل معادلات ساختاري، در دو سطح پذيرش اوليه و نهادي نـه كـردن پرداختند. رنجبركي و اسكندريان (1393)، عوامل مؤثر بر به كارگيري تجارت الكترونيـك در صـنايع نساجي را با استفاده از مدل معادلات ساختاري و نرم افزار ليـزرل ، تجز يـه و تحليـل كردنـد . ثقفـي، علي احمدي، قاضينوري و حورعلي (1394)، در پژوهشي با نظرسنجي از خبرگان، هشت سـناريو درخصوص آيندة دولت الكترونيك ايران در سال 1404 را بررسي كردند و درنهايـت چهـار سـناريوي امكان پذير را پيشنهاد دادند. فيض، زارعي و كريمي (1392) طي مطالعه اي در شهرك هاي كوچـك و متوسط استان سمنان بـه ايـن نتيجـه رسـيدند ك ــه فناوري اطلاعات و ارتباطات در شركت هاي كوچك و متوسط شهرك صنعتي سمنان تأثير معناداري بـــــر بروز كارآفريني سازماني و همچنين،ابعاد ايجاد مشاغل جديد و رقابت تهاجمي نــدارد، امــا بــر ابعاد نوآوري در محصولات و خدمات و پيشگامي تأثيرگــذار اســت . خيرانــديش (1393) بــا بررســي عــوامل مؤثر بر اثربخشي آموزش الكترونيكـي نشان داد، آموزش و عوامل مرتبط با دانشگاه، بـه ترتيـب بيشترين و كمترين تأثير را بر اثربخشي آموزش هاي الكترونيكي دارند. علي پور، باشكوه و شكسته بنـد (1395) طـي مطالعـه اي در خصوص تأثير فناوري اطلاعات در گسترش گردشگري به اين نتيجه رسـيدند كـه تـأثير متغيرهاي اعتماد به دولت و اعتماد به فناوري در اين خصوص، از ساير عوامل بيشتر است.
در كشورهاي مختلف جهان، محققان زيادي به بررسي فناوري اطلاعات و ارتباطات و تأثير آن در اشتغال پرداخته اند. برخي به تأثير منفي فناوري اطلاعات و ارتباطات بر اشتغال اشاره كرده اند (ماسترافاني و پيانتا، 2000 و پيوا، مارياكريستينا و ويوارلي، 2003) و برخي ديگر در همان سال ها به تأثير مثبت فناوري اطلاعات و ارتباطات بر اشتغال دست يافته اند. ادكويست (2001) و مريكال (2008) در مطالعه اي به بررسي تأثير نوآوري بر اشتغال مردم استوني در سطح بنگاه هاي كسب وكار پرداختند. ويوارلي (2007) معتقد است، فناوري اطلاعات و ارتباطات از راه هاي زير بر سطح اشتغال تأثير مي گذارد:
الف) استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات، اتوماسيون بخش هاي اقتصادي را به همراه دارد. براي ايجاد اتوماسيون نيروي متخصص لازم است، به همين دليل تقاضا براي نيروي كار متخصص افزايش مي يابد.
استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات موجب كاهش قيمت ها مي شود. فناوري اطلاعات و ارتباطات هزينة توليد را كاهش مي دهد، كاهش هزينة توليد در بازار رقابتي، كاهش قيمت ها را به دنبال دارد، كاهش قيمت ها نيز تقاضا براي محصول، توليد و اشتغال را افزايش مي دهد.
استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات، موجب سرمايه گذاري جديد مي شود؛ زيرا هزينه ها و قيمت ها را كاهش مي دهد و درنتيجه، سرمايه گذاران سود بيشتري كسب مي كنند و به دليل افزايش سود، سرمايه گذاري هاي جديدي روي محصول و شغل هاي جديد انجام مي دهند.
گسترش فناوري اطلاعات و ارتباطات، شاخه هاي اقتصادي جديدي به وجود مي آورد كهشغل هاي جديد را به همراه دارد.
جاناتان پيش بيني كرده است كه بين سال هاي 2012 تا 2022 از كل مشاغل، تنها يك سوممشاغل با مهارت هاي معمولي ايجاد مي شوند و بقيه مشاغل به مهارت هايي با سواد رايانهاي نيازدارند (جانتان، 2014). در مطالعة ديگري، 734 نفر از افراد معلول و كساني كه در مراكز فني وحرفه اي ويتنام در زمينة فناوري اطلاعات آموزش هاي مهارتي ديده بودند، بررسي شدند. نتايجنشان داد تنها 60 درصد از آنان توانسته اند پس از دورة آموزش شغلي پيدا كنند (چنگانگ، 2014).
نتايج پژوهشي در خصوص استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات به منظور ايجاد اشتغال براي زنان، به خصوص در كشوري مانند عربستان، نشان داد آموزش فناوري اطلاعات تأثير شايان توجهي در مشاركت زنان عربستان براي كسب مشاغل و برابري شغلي دارد (هديف و نلبند، 2013). پژوهشي در پاكستان با هدف پي بردن به اينكه آموزش و توسعه بر عملكرد و بهره وري كاركنان تأثير دارد يا خير، اجرا شد. نتايج نشان داد رابطة معناداري بين اين متغيرها وجود دارد (آميك و هنيف، 2013). نتايج پژوهشي در خصوص نگرش زنان به تأثير آموزش هاي حرفه اي به منظور ورود به بازار كسب وكار در يونان نشان مي دهد هرچه دامنه و تنوع آموزش ها بيشتر باشد، امكان دستيابي به شغل بيشتر مي شود (پانتسيدو، واتسكيد و واكنوس، 2012). با توجه به آنچه گفته شد، مدل مفهومي پژوهش در قالب شكل 1 ترسيم شده است.

موجب اتوماسيون اداري و درنتيجه نياز به نيروي فناوري اطلاعات امور را متخصص مي شود. مكانيزه مي كند.
موجب افزايش سرمايه گذاري مي شود. اثر هاي كوتاه مدت
موجب نياز به مشاغل جديد بهمنظور پشتيباني ازكاهش اشتغال سيستمهاي نصبشده ميشود.
655193-1739737

اثر

هاي
درازمدت

اثر

هاي

درازمدت

موجب نياز به آموزشهاي حرفهاي دانشگاهيIT موجــــب توليــــد IT موجـــب كـــاهش به منظور يادگيري مشاغل جديد ميشود. محصــ ولات جديــ د قيمـــت تمـــام شـــدة مي شود. محصولات مي شود.
دانشگاه ها كاركرد واقعي خود كه پاسخ بـه نيازهـاي واقعي آموزشي جامعه است را پيدا مي كنند.
اي ن ام ر موج ب رون ق گ رفتن اقتص اد، ايج اد
موجب گسترش دانشگاهها و آموزشگاهها و درنتيجهشغل هاي جديد، افزايش اوقات فراغت براي مـردم گسترش مراكـز پشـتيباني از IT و مشـاغل جديـد و افزايش سطح رفاه عمومي ميشود.
مي شود.
شكل 1. مدل مفهومي پژوهش
در توضيح مدل مفهومي پژوهش ميتوان گفت، دليل كاهش اشتغال در كوتاه مدت، جايگزينيماشين آلات به جاي نيروي انساني است كه در كوتاه مدت موجب كاهش اشتغال ميشود و اينمسئله از قيمت تمام شدة محصولات مي كاهد و موجب توليد محصولات جديد مي شود كه در نهايتنيز رونق اقتصادي كشور را به دنبال مي آورد. اثر درازمدت آن موجب نياز به نيروي انساني متخصص در حوزه هاي جديد فناوري، گسترش حوزة فناوري و بهتبع آن نياز به سرمايهگذاري در اين بخش، شكلگيري مشاغل جديد و درنهايت گسترش اشتغال مي شود.
روششناسي پژوهش
تحقيق حاضر از نظر ماهيت و هدف از دسته پژوهشهاي كاربردي بهشمار ميرود و از لحاظ روش جمع آوري داده ها، در گروه پژوهشهاي توصيفي ـ پيمايشي قرار ميگيرد. بدين منظور دو نوع بررسي مد نظر قرار گرفته است. ابتدا از طريق مطالعات كتابخانه اي و ميداني در خصوص فناوري اطلاعاتي، اصول مهم و مفاهيم بنيادي و همچنين مدل مفهومي پژوهش استخراج شد. در اين بررسيها ت مركز بر اين بود كه چگونه گسترش فناوري اطلاعات مي تواند به رشد و توسعة اشتغال در سطح كلان جامعه كمك كند. بهمنظور بررسي اهميت فناوري اطلاعات و طراحي راهبردهاي پيشنهادي، پرسشنامههايي از طريق پست الكترونيك در اختيار متخصصان اين حوزه قرار گرفت.
نحوة تعيين خبرگان براي پاسخ به پرسشنامهها به اين صورت بود كه با بررسي دو همايش برگزارشده در خصوص سيستم ها و فناوري اطلاعات در داخل كشور و همچنين مطالعة 150 مقالة مرتبط با موضوع در نشريه هاي معتبر كشور، نام نويسندگان و آدرس ايميل آنها به دست آمد. در گام بعد، تمام نويسندگاني كه مرتبة علمي آنها استادياري به بالا بود (حدود 80 نفر) از فهرست جدا شدند. از فهرست جديد نيز، نويسندگاني كه نام آنها در مقاله بهعنوان نفر اول درج شده بود (50 نفر) تفكيك شدند. در ادامه، نويسندگاني انتخاب شدند كه موضوع مقالة آنها بهطور مستقيم به فناوري اطلاعات و اشتغال ارتباط داشت، از اين گروه 15 نفره، 3 نفر دانشيار و باقي استاديار بودند. با مكاتبه اي كه از طريق ايميل با اين 15 نفر صورت گرفت، 9 نفر اعلام آمادگي كردند و در نهايت 6 نفر كه از اين پس خبرگان ناميده ميشوند، پرسشنامه هاي ارسالشده را تكميل كردند.
روش گردآوري اطلاعات بهصورت ميداني و كتابخانهاي است. در واقع تجزيه و تحليل و پردازش پرسشنامه ها با استفاده از مطالعات كتابخانهاي، پرسشنامه و مطالعات تطبيقي صورت گرفته است.
براي محاسبة روايي پرسشنامه از روايي محتوا استفاده شد. تعيين اعتبار پايايي پرسشنامه ازطريق معيار سازگاري ساعتي(1980) صورت گرفت؛ به اين مفهوم كه در صورت پايين بودن اينمعيار (زير 10 درصد) پاسخ ها پذيرفته مي شوند و در غير اين صورت براي تجديدنظر بهپاسخ دهندگان برگردانده خواهد شد و آنها بايد بار ديگر پاسخ هاي خود را با دقت بيشتري اعلام كنند و به معيارها امتياز دهند.
به منظور تجزيه و تحليل داده ها از تكنيك هاي مديريت استراتژيك از قبيـل مـاتريس سـوآت 1، ماتريس رقابت2 و مـاتريس عوامـل داخلـي و خـارجي، تكنيـك تحليـل سلسـله مراتبـي داده هـا 3 و همچنين منطق فازي4 و سيستم هاي قاعده بنيان فازي5 در نرم افزارهاي اكسـل و متلـب اسـتفاده شده است.
مراحل اجراي پژوهش
فرايند پيشنهادشده براي برنامه ريزي، به خصوص در عرصه هاي منطقه اي و ملي، مبتني بر رويكرد هنجاري است. در اين فرايند، شناخت وضع موجود پاية فرايند برنامه ريزي است و براساس اين شناخت، مسائل كليدي اعم از توانمندي ها، ضعفها، قابليت ها و محدوديت ها استخراج مي شوند. در اين پژوهش از فرايند هشت مرحله اي به شرح زير استفاده مي شود:
مرحلة اول: شناخت وضع موجود و تدوين اركان جهتساز بـه منظـور تحقـق سـند راهبـردي فناوري اطلاعاتي در ايران 1404.
مرحلة دوم: بيانية چشم انداز فناوري اطلاعاتي در ايران 1404.
مرحلة سوم: تنظيم و تدوين بيانية مأموريت.
مرحلة چهارم: بيانية ارزشهاي بنيادي فناوري اطلاعاتي در ايران 1404.
مرحلة پنجم: فرايند تعيين راهبرد ها (طراحي ماتريس سوات).
مرحلة



قیمت: تومان


پاسخ دهید